«Είχε βλέμμα ζωηρόν, κούτελο πλατύ…»

Προσωπογραφία του Κολοκοτρώνη σε σχέδιο Τζοβάνι Μπότζι και χάραξη Αλόις Σενεφέλντερ, 1826 (Πινακοθήκη Μουσείου Πύλου). Δίπλα, λιθογραφία σε σχέδιο του Φρανσίς Ερβέ «A residence in Greece and Turkey; with Notes of the Journey through Bulgaria, Servia, Hungary, and the Balkan» (Λονδίνο, Whittaker & Co., 1837 / Γεννάδειος).

 Δημήτρης Αλεξάκης

08.02.2021 • 20:10   UPD: 22:06

ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ

https://www.kathimerini.gr/culture/561254254/eiche-vlemma-zoiron-koytelo-platy/

 Ήταν γενναίος, με στρατηγική σκέψη. Αριστοτέχνης του πολέμου. Μπεσαλής. Χωρίς να μετέχει της νεωτερικότητας, την οποία γνώρισε στο διάστημα της αναγκαστικής παραμονής του στα Επτάνησα, ήταν ηγέτης ανοιχτών οριζόντων, αλλά με γερά πατήματα στην παράδοση των συγγενικών και φιλικών δεσμεύσεων. Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης στο συλλογικό ασυνείδητο των Ελλήνων κατέχει ίσως την υψηλότερη θέση, με βάση το αξιακό τους σύστημα, γιατί δίδαξε, διώχνοντας τους Τούρκους από τον Μοριά, το υψηλό μάθημα της ελευθερίας.

Γνωρίζουμε όμως καλά τη μορφή του; Υπάρχουν και σώζονται πολλές ή λίγες εικαστικές απεικονίσεις του Κολοκοτρώνη; Από ποιους έχουν γίνει; Πρόκειται για απεικονίσεις του εκ του φυσικού ή για εξωραϊσμένες προσωπογραφίες του, που τις υπαγόρευσε ο θρύλος του μεταγενέστερου αφηρωισμού του; Ποια η καλλιτεχνική αξία τους;

Απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα μπορεί, ενδεχομένως, να δώσει το υπό έκδοση βιβλίο από τον Δήμο Οιχαλίας, με τίτλο «Θεόδωρος Κολοκοτρώνης: Από τη μορφή του στην εικόνα της» του αναπληρωτή καθηγητή Ιστορίας της Τέχνης στο ΕΚΠΑ Δημήτρη Παυλόπουλου και του ιστορικού Δημήτρη Μιχαλόπουλου.

Τα έργα ζωγράφων όπως ο Ολιβιέ Βουτιέ, ο Ανταμ ντε Φρίντελ, ο Πέτερ φον Ες, ο Τζοβάνι Μπότζι, ο Διονύσιος Τσόκος, αλλά και γλυπτών, όπως ο Ιωάννης Κόσσος, ο Λάζαρος Ν. Σώχος, ο Ιωάννης Εμμ. Βούλγαρης, ο Γεώργιος Δημητριάδης ο Αθηναίος, ο Κώστας Καζάκος, που ζωγράφισαν και σμίλεψαν τη μορφή του Κολοκοτρώνη, όπως και ξυλόγλυπτα, γραμματόσημα, λαχεία, γελοιογραφίες, περιλαμβάνονται, μαζί με πληθώρα επιστημονικά τεκμηριωμένων σχολίων από τον Δ. Παυλόπουλο. 

Λάζαρου Ν. Σώχου, Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, 1893-1901, χαλκοκασσίτερος, Ναύπλιο (πλατεία Θεόδωρου Κολοκοτρώνη).

Τα πρότυπα της Αρχαιότητας

Είναι η πρώτη φορά που το σύνολο αυτών των έργων καταγράφεται και φωτίζει την ιστορία του συγκεκριμένου Νεοέλληνα, «που ήταν “κομμένος και ραμμένος” στα μεγάλα πρότυπα της Αρχαιότητας, του Γέρου μας του Μοριά, που, όπως ο Αριστοτέλης, αντλούσε γνώση ερευνώντας πάντα τα αισθητά και τα νοητά. Οπως ο Σωκράτης, είχε αναχθεί και αυτός σε υπόδειγμα “εγκρατείας, σκληραγωγίας, αφοσιώσεως εις τους φίλους και πατριωτισμού”», αναφέρει ο έτερος συγγραφέας του βιβλίου, ο ιστορικός Δημήτρης Μιχαλόπουλος.

Ο Γεώργιος Τερτσέτης, δικαστής του Κολοκοτρώνη στο Ναύπλιο, τον περιέγραφε ως εξής: «είχε βλέμμα ζωηρόν […]. Θυμωμένος εφαίνετο άγριος […]. Το ανάστημά του ήτον σωστόν. Τα μούτρα του και όλον το δέρμα του κορμιού του μαυρειδερόν, αι τρίχες της κεφαλής του χονδρές και σκληρές, καμπουρομύτης, κούτελον πλατύ, τα φρύδια σκεπαστά, τα αυτιά του μεγάλα».

Αξιοσημείωτο γεγονός είναι ότι την καθιερωμένη εικόνα της μορφής του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη την οφείλουμε και σε ξένους καλλιτέχνες. Συγκεκριμένα, σε τρεις ανθρώπους που βρέθηκαν στο πρώτο τέταρτο του 19ου αιώνα στην επαναστατημένη Ελλάδα.

Ο πρώτος ήταν ο Ζαν-Πιερ-Εζέν-Φελισιάν Πετιέ (1793-1863), μηχανικός – γεωγράφος που κατατάχθηκε στον γαλλικό στρατό και έφτασε έως τον βαθμό του συνταγματάρχη, ο δεύτερος ο Καρλ Κρατσάιζεν (1794-1878), φιλέλληνας Βαυαρός αξιωματικός, που πολέμησε στο πλευρό των Ελλήνων, και ο τρίτος ο Φρανσίς Ερβέ (1781-1850).

Ο Πετιέ, μέλος της Επιστημονικής Αποστολής στον Μοριά, φθάνοντας για δεύτερη φορά στην Ελλάδα (Αθήνα, 1833), έπειτα από πρόσκληση της ελληνικής κυβέρνησης, ανέλαβε και έφερε εις πέρας, με την πολύτιμη συμβολή των συνεργατών του, τη χαρτογράφηση του ελληνικού κράτους. Στο περιθώριο της εργασίας του στην Ελλάδα έκανε αξιόλογα σχέδια με μολύβι, σέπιες και υδατογραφίες, που απεικονίζουν απόψεις πόλεων, μνημεία, ενδυμασίες, προσωπογραφίες.

O Κρατσάιζεν ήταν φιλέλληνας Βαυαρός αξιωματικός, που πολέμησε στο πλευρό των Ελλήνων. Από το φθινόπωρο του 1826 έως την άνοιξη του 1827 σχεδίασε με μολύβι 40 προσωπογραφίες Ελλήνων αγωνιστών και ξένων φιλελλήνων. Επίσης ζωγράφισε πορτρέτα ανώνυμων ανδρών και γυναικών. Ο Ερβέ, γαλλικής καταγωγής Βρετανός ζωγράφος και συγγραφέας ταξιδιωτικών έργων, προσκλήθηκε στην Ελλάδα από τον στρατηγό Ρίτσαρντ Τσορτς (1784-1873) για να απαθανατίσει τους πρωταγωνιστές της Επανάστασης του 1821.

Σε αυτούς τους τρεις πιστώνεται η διαμόρφωση των δύο τύπων της ζωγραφικής εικόνας του Κολοκοτρώνη, όπως επισημαίνει ο κ. Δημήτρης Παυλόπουλος: «Ο πρώτος τύπος τον παρουσιάζει νεότερο και ακμαιότερο, με κεφαλόδεσμο, ενώ ο δεύτερος τον προβάλλει γηραιότερο και πιο αδύναμο, με περικεφαλαία. Πρότυπο του πρώτου τύπου στάθηκε σχέδιο με μολύβι που φιλοτέχνησε ο υπολοχαγός Καρλ Κρατσάιζεν (1794-1878) στο κάστρο του Δαμάλα, στην Τροιζηνία, στις 14 Μαΐου 1827, όπως σημειώνει ο ίδιος πάνω αριστερά στην άκρη του χαρτιού του σχεδίου του. Το σχέδιο δουλεύτηκε με την τεχνική της λιθογραφίας το 1828 στο εργαστήριο του Franz Seraph Hanfstängl (1804-1877) στο Μόναχο και κυκλοφορήθηκε το 1831 σε δίγλωσσο (γερμανογαλλικό) λεύκωμα. Το λεύκωμα περιελάμβανε είκοσι τέσσερις λιθογραφίες ‒ δεκαοχτώ προσωπογραφίες και έξι τοπιογραφίες. Πρότυπο για τον δεύτερο τύπο ήταν η ζωγραφική σύνθεση του Κολοκοτρώνη με στολή του Συντάγματος Ελληνικού Ελαφρού Πεζικού, έργο που αποδίδεται στον Γάλλο Jean-Pierre-Eugène-Félicien Peytier από λεύκωμά του των χρόνων 1829-32, και το σχέδιο του γαλλικής καταγωγής Βρετανού ζωγράφου Francis Hervé, που το λιθογράφησε ο επίσης Βρετανός James William Giles (1801-1870) για να περιληφθεί σε οδοιπορικό του Hervé το 1837».

Στον Κολοκοτρώνη οφείλουμε πολλά. Οι απεικονίσεις του συνιστούν αντίδωρο στη μεγάλη προσφορά του στο ελληνικό έθνος, η καταγραφή τους μάθημα Ιστορίας, άθλημα ατομικής και συλλογικής αυτογνωσίας, και η μελέτη τους ταξίδι στην ιστορία της νεοελληνικής τέχνης κατά τον 19ο και τον 20ό αιώνα.

Αρβανίτικη νυφιάτικη φορεσιά, Κάλαμος

Στην φωτογραφία,άγνωστης χρονολογίας,εικονίζεται η Μαρία Μπουγατιώτη από τον Κάλαμο Ατ-τικής,φορώντας την νυφιάτικη στολή,τα ρούχα που ήταν ντυμένη η Καλαμιώτισσα δηλαδή,την η-μέρα του γάμου της.Η φ. προέρχεται από δημόσια διαδικτυακή ανάρτηση.Οι Αρβανίτισσες δεν φορούσαν νυφικό,όπως το εννοούμε σήμερα.Διέθεταν,εκτός απ΄ τα καθημερινά ρούχα τους και τα πιο δεύτερα ρούχα για τις εργασίες,μιαν επίσημη (να την πούμε έτσι) φορεσιά για τις γιορτές,τις σχόλες και τις ξεχωριστές μέρες.Αυτήν φορούσαν και στον γάμο τους.Από τόπο σε τόπο βέβαια, υπήρχαν διαφοροποιήσεις,που είχαν να κάνουν με την προσθήκη ή απουσία ενδυμάτων και εξαρ-τημάτων,πράγμα που σχετιζόταν με τι παραδόσεις είχε μεταφέρει η κάθε φατρία/φάρα απ΄ την κοιτίδα της Ηπείρου και σ΄ ένα βαθμό απ΄ την οικονομική κατάσταση της οικογένειας της νύφης. Επειδή όμως,στις κοινωνίες των αρβανιτοφώνων Ελλήνων δεν υπήρχε ταξική διαστρωμάτωση,οι ενδυματολογικές αποκλίσεις/διαφοροποιήσεις ήσαν ελάχιστες κι ασήμαντες.Την παρουσιαζόμενη φορεσιά απ΄ τον Κάλαμο θα την χαρακτηρίζαμε,απ΄ όσα μπορούμε να διακρίνουμε,ως καλαίσθητη σίγουρα,αλλά απλή,χωρίς επιτηδεύσεις και φορτώματα.Στο κεφάλι υπάρχει μόνο ένα (συνηθισμέ-νο) μαντήλι και το επιστήθιο γιορντάνι δεν είναι φανταχτερό.Ξεχωρίζουν τα επιμελημένα μανί-κια.Ακόμα πιο απλή είναι η νυφιάτικη φορεσιά της Αναστασίας Σωτήρχου απ΄ το Γραμματικό Ατ-τικής (γύρω στο 1930,η κατωτέρω φ. είναι περικοπή.)

Αρβανίτικη Νυφιάτικη Μεσογείτικη φορεσιά.Φοριόταν και σε όλες τις γιορτές έως τη γέννηση του  πρώτου παιδιού.Έκφραση-Έκθεση για το Λύκειο, τεύχος Α΄,σελ. 169,Αθήνα 1990².

Περισσότερα για την (νυφιάτικη και όχι μόνο) φορεσιά της Αρβανίτισσας μπορείτε να βρείτε στο βιβλίο μου:  

Γιάννης Βασ. Πέππας,Το φακιόλ της Αρβανίτισσας,2009

 

Γιάννης Βασ. Πέππας, Παροιμίες,κατάρες και λαϊκές εκφράσεις Ελλήνων Αρβανιτών από τη β. Αττική με Αρβανίτικο Λεξικό περιεχομένων λέξεων 2023

 

Το βιβλίο «Παροιμίες,κατάρες και λαϊκές εκφράσεις ΕΛΛΗΝΩΝ ΑΡΒΑΝΙΤΩΝ από τη β. Αττική με ΑΡΒΑΝΙΤΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ περιεχομένων λέξεων» του Γιάννη Βασ. Πέππα αποτελεί κατά βάση μια λαογραφική εργασία  που χωρίζεται σε τρία μέρη:

- το πρώτο,εισαγωγικό,μέρος περιλαμβάνει υλικό από εγκυκλοπαίδειες και άλλες πηγές σχετικό με την έννοια της παροιμίας,της κατάρας και της λαϊκής έκφρασης.

- το δεύτερο,κύριο,μέρος περιλαμβάνει τις παροιμίες,κατάρες και λαϊκές εκφράσεις,συλλε-γείσες με μακρόχρονη έρευνα,από το χωριό καταγωγής και κατοικίας του συγγραφέα,τον Βαρνάβα Αττικής.Κατά μικρό τμήμα το υλικό αυτό προέρχεται και από άλλα μέρη της Αττικής.Η διάταξη είναι η ακόλουθη: προηγείται η παροιμία,κατάρα ή λαϊκή έκφραση, έπεται η απόδοσή της στα ελληνικά (αν ήταν στα αρβανίτικα) και στο τέλος υπάρχει (στις περισσότερες περιπτώσεις) νοηματική ανάλυση και επεξήγηση της  παροιμίας,κατάρας ή λαϊκής έκφρασης.

- το τρίτο,καταληκτικό,μέρος περιλαμβάνει ΑΡΒΑΝΙΤΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ των περιεχομένων λέ-ξεων.Προηγούνται οι περίπου 500 αρβανίτικες λέξεις που θησαυρίζονται στον τόμο με την ερμηνεία τους (αρβανιτοελληνικό) και στη συνέχεια οι ελληνικές λέξεις,προϊόν της μετά-φρασης,με την απόδοσή τους στα αρβανίτικα (ελληνοαρβανίτικο).

Περιλαμβάνει εκτός απ΄ το κείμενο και λίγες εικόνες.Σε κάποια περιορισμένα σημεία πα-ρατίθενται συνοδευτικά σχετικές δημοσιεύσεις από τον διαδικτυακό ιστότοπο του συγ-γραφέα Εξ ακρινής Ηπείρου.

Κατεβάστε το βιβλίο πατώντας εδώ

«Δωδώνη: Η Αρχαία Γη των Σελλών»

 ΚΥΚΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ
«ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ»

Τίτλος Διάλεξης «Δωδώνη: Η Αρχαία Γη των Σελλών» ΟΜΙΛΗΤΡΙΑ
ΛΕΝΑ ΜΑΝΟΥΣΟΥ Αρχαιολόγος

Συνοπτική Παρουσίαση Δωδώνη, η πολύπηγος, η βαθύκοιλη, η σεβάσμια γηραιά κοιτίδα των Ελλήνων.
Σε τούτον τον τόπο, το σκοτεινό, τον άγριο, το δυσχείμερο, οι θεοί ανασαίνουν και ζουν, άγρυπνοι φρουροί των ιερών, μιλούν με την ένθεη Φύση κι αποκαλύπτουν την ύπαρξή τους μέσα απ΄ τις «Ανάσες» των δέντρων και τους ήχους της σιωπής, μιας ιερής σιωπής, λαλέουσας, στου Χρόνου Καιρού το κύλισμα…..
…σε ετούτη την ιερή αρχέγονη γη, άνθρωποι και θεοί βαθιά συντροφευμένοι από του ιερού ήχου (των νερών, των πουλιών, των φυλλωμάτων, των χάλκινων τριπόδων) τη δύναμη, της Μάνας Γαίας Φύσης τα πρώτα μαντεύματα άκουσαν κι έστησαν μέγα χάλκινο τρίποδα μαντικό στου βουνού το κοίλωμα, στη ρίζα της γηραιάς δρυός, υμνώντας του πρώτου θεού - Διός - το θέλημα και το «μίλημα».
Στη Δωδώνη η «ανάγνωση» του χώρου γίνεται «ακρόαση» των μυστικών του κι αφουγκρασμός των ψιθυρισμών της ψυχής και της Μνήμης.
…συντονιζόμενοι με τους ήχους της ένθεης Δωδωναίας φύσης, ας γνωρίσουμε τη Διαλεκτική της Διάρκειας, προσεγγίζοντας το σεβάσμιο αρχαιότατο Πελασγικό τοπίο και μαντείο !!!

Υπεύθυνη για το ΕΛΕΥΘΕΡΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ του Δήμου Κηφισιάς
Μαρία - Χριστίνα ΤΣΙΑΜΑ ViDEOGRAPHY: Marios Karageorgiou ΕΛΕΥΘΕΡΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΗΜΟΥ ΚΗΦΙΣΙΑΣ ΜΑΪΟΣ 2022

Δείτε την ομιλία πατώντας εδώ

Δείτε,ακόμα: Δωδώνη,το μαντείο των ήχων

ΓιωργοΤουρκαντώνης,1915

 

ΓιωργοΤουρκαντώνης,1915

Στη φωτογραφία εικονίζεται ο παππούς της μητέρας μου, Γιώργος Τουρ-καντώνης.Το πρώτο του παιδί,ο Γιάννης (παππούς μου) γεννήθηκε το 1895,που σημαίνει ότι ο ΓιωργοΤουρκαντώνης είχε γεννηθεί περί το 1865. Στην φωτογραφία βλέπουμε έναν ώριμο άντρα, γύρω στα 55 χρόνια,που σημαίνει ότι τραβήχτηκε κάπου στη δεκαετία 1910-1920,δηλαδή πρόκειται για ένα πολύτιμο κειμήλιο.

Ο προπάππους φοράει παντελόνι (φράγκικο το έλεγαν),κεμίσα και πατα-τούκα.Τα παπούτσια δεν φανερώνουν κάτι ιδιαίτερο (εγώ τουλάχιστον δεν διακρίνω) και υπάρχει κι ένα περίεργο καπέλο,που θυμίζει τραγιάσκα.Στο χέρι κρατά απλή γκλίτσα που μάλλον δεν έχει λαβή,δείγμα ότι είναι άντρας ώριμος,έτοιμος και ήρεμος να μπει στη λεγόμενη τρίτη ηλικία,που κατά τις τότε συνήθειες ο μεγάλος άντρας έφερε αυτό το στοιχείο,ένα είδος σκήπ-τρου,σύμβολο φρονιμάδας και συνετού λόγου,έμβλημα γερουσίας κατ΄ άλ-λο τρόπο.Η όλη ενδυμασία δείχνει ότι είμαστε στην φάση πριν την πλήρη εκδυτικοποίηση της αντρικής φορεσιάς των Αρβανιτών,που παύει οριστικά στα χρόνια του πολέμου.

Η φωτογραφία είναι τραβηγμένη έξω απ΄ το σπίτι του ΓιωργοΤουρκαντώνη, στον Βαρνάβα.Ο πρώτος Τουρκαντώνης (Αντώνης Μπουντούρης) ήρθε απ΄ την κεντρική Εύβοια στον Βαρνάβα το ταραγμένο 1824 (περισσότερα γι΄ αυ-τό δες εδώ κι εδώ).Ο ΓιωργοΤουρκαντώνης πρέπει να ΄ταν εγγονός του Μπουντούρη.Παντρεύτηκε Βαρναβιώτισσα κι έκανε 7 παιδιά: τον Γιάννη (παππούς μου),τον Πέτρο (Ντεπιάνος),την Ειρήνη (Ρηνιώ),τον Χρήστο (Τσι-τσιλώνης),τον Κώστα (Κωτσηφωλιές),τον Νίκο και τον Κυριάκο (Σπανός). Όλα τα αδέρφια έκαναν οικογένεια στον Βαρνάβα,εκτός απ΄ τον Χρήστο που παντρεύτηκε στο Γραμματικό.

Ο μαχαλάς του προπάππου ήταν ένα μεγάλο σχεδόν τετράγωνο κομμάτι γης,κάτω απ΄ την Εκκλησία.Στη μέση του θα πέρναγε,αργότερα,ο δρόμος που θα ένωνε την πλατεία του χωριού με την Εκκλησία,χωρίζοντας το οι-κόπεδο σε δύο μέρη: αυτό προς το Γραμματικό θα κατέληγε στον πρωτότοκο Γιάννη και το άλλο στον δευτερότοκο Πέτρο.

Η γωνία λήψης της φωτογραφίας είναι τέτοια που δεν διακρίνεται εμφανώς η Εκκλησία.Φαίνεται στο πάνω άκρο ο υπόλευκος όγκος της.Απ΄ την δεκα-ετία του 1960 που έχω προσωπικές μνήμες των χώρων,γύρω-γύρω στην Εκκλησία υπήρχαν κυπαρίσσια.Πενήντα χρόνια νωρίτερα ίσως δεν είχαν φυτευτεί ή ήσαν μικρού αναστήματος.Κάπου στο 1980,όταν αναγέρθηκε νέα Εκκλησία στη θέση της παλιάς,κόπηκαν όλα τα όμορφα αυτά κυπαρίσσια στο όνομα μιας άθλιας τσιμεντόπληκτης αισθητικής.Θυμίζω ότι τα περιμε-τρικά κυπαρίσσια των χριστιανικών ναών αποτελούσαν ανάμνηση των περίπτερων κιονοστοιχιών των αρχαιοελληνικών ναών.Απτή,ιδιαίτερη α-πόδειξη της συνέχειας και διαχρονίας του λαού μας! Προ εκσυγχρονισμού…

Το σημείο που στέκεται ο προπάππους με την καρέκλα είναι στην άκρη του μαχαλά του.Η γωνία σπιτιού που ξεχωρίζει ανήκε στον γείτονα,κάποιον Κόλλια.Ο γιος του,Βαγγέλης Κόλλιας (Μαστούρης),ήταν άτομο που γνώρι-σα,η δε γυναίκα του,Μαρία,πέθανε το 2021 σε ηλικία 102 χρονών.

Για να τελειώσουμε με τα πολεοδομικά,κάτω απ΄ το κτήμα του ΓιωργοΤουρ-καντώνη υπήρχε αυτό του Γιάννη Πέτρου (Ρετσίνας).Το μακρυνάρι του υ-πάρχει ως σήμερα,αλλά φαίνεται ότι τότε (γύρω στο 1915) δεν είχε χτιστεί, γιατί το πεδίο κάτω απ΄ την καρέκλα είναι φανερό ότι δεν είναι οικοδομημέ-νο.Γνώρισα ακόμα,σ΄ αυτόν πάνω-κάτω τον χώρο,μια θεόρατη αμυγδαλιά που πιτσιρίκος σκαρφάλωνα με χαρά πάνω της.Την έκοψε πρόσφατα ο ξάδερφος…

Το σπίτι στο φόντο αποτελείται,όπως βλέπουμε,από ένα δίπατο μακρυνάρι με τριγωνική στέγη και μπροστά του ένα ίδιας κατασκευής μικρότερο οίκη-μα,αποθήκη ή στάβλος ή κάτι τέτοιο.Το μαύρο χρώμα στη μια στέγη μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι πρόκειται για ακατέργαστες πλάκες (ντράζες, τις έλεγαν) που αφθονούσαν στην περιοχή και χρησίμευαν ως ελεύθερο οικοδομικό υλικό (εν είδει κεραμιδιών),σχετικής στεγανότητας και μόνωσης πάντως.Μάλιστα,μια περιοχή που έβρισκες αστείρευτες τέτοιες πλάκες ο-νομάζεται ως σήμερα Ντράζιζα.Υποθέτω,ότι στον περιβάλλοντα του σπι-τιού χώρο θα υπήρχε πατητήρι,φούρνος,κοτέτσι,γκαρδάτσι (σπιτικό μπο-στάνι) κι όλα τα υπόλοιπα στοιχεία της διαδεδομένης τότε αυτόνομης οι-κιακής οικονομίας.

Το συγκεκριμένο σπίτι ήταν μεγάλο κι αυτό δεν έχει να κάνει με τα πολλά παιδιά,γιατί όλες οι οικογένειες τα χρόνια εκείνα ήσαν πολύτεκνες.Ο ΓιωργοΤουρκαντώνης ήταν μεγάλος νοικοκύρης,άρχοντας.Δεν γνωρίζω πότε πέθανε,αλλά όταν παντρεύτηκε ο παππούς μου (1924) την Τασιά Α-δάμη,σ΄ αυτό το σπίτι εγκαταστάθηκε.Σε μια επιχείρηση αντιποίνων των Γερμανών,την Παρασκευή 22 Σεπτεμβρίου 1944,έκαψαν ολοσχερώς το σπί-τι.Ένα άλλο σπίτι που το παρέδωσαν στις φλόγες οι Γερμανοί ήταν της Ρηνιώς,της αδερφής του παππού μου,που ΄χε παντρευτεί τον ευπορότερο Βαρναβιώτη,τον Δημήτρη Κατσίκη (Ζάππας).Ξέσπασαν οι κατακτητές τη μανία τους πυρπολώντας τα δύο πλουσιότερα σπίτια του χωριού.Υπήρξε κι ένα αθώο θύμα,ο κατάκοιτος Θοδωρής Πέτρου (Τσαούσης), που τον θεώρησαν ως τραυματία αντιγερμανικού επεισοδίου.Κάποια στιγμή πρέπει να καταγράψω ολοκληρωμένα αυτό το περιστατικό της τοπικής ιστορίας μας (δες κάτι σχετικό εδώ).Η πολυμελής οικογένεια του παππού πέρασε δύσκολα ώσπου να μπορέσει να ορθοποδήσει και να φτιάξει νέο σπιτικό στη θέση του παλιού.Αυτό το νέο σπίτι γνώρισα,εν πολλοίς μεγάλωσα σ΄ αυτό και υπάρχει,με γενναίες βελτιώσεις,ως σήμερα στα χέρια συγγενή.Απ΄ το σπίτι της φωτογραφίας διασώθηκαν μόνο 4-5 σιδερένιες τράβες της στέ-γης,στραβωμένες απ΄ την εκδικητική πυρά.Ήσαν αφημένες σε μιαν άκρια της αυλής,πικρή και στενάχωρη θύμηση,τις θυμάμαι ως το 1980 περίπου. Μετά πετάχτηκαν κι αυτές…

Την φωτογραφία του προγόνου,μου την έδωσε η κ. Έφη Τουρκαντώνη,την οποία ευχαριστώ και δημοσίως.Είναι νύφη του γιού του ΓιωργοΤουρκαντώ-νη,του Χρήστου,ο οποίος παντρεύτηκε στο Γραμματικό.Αυτόν τον Χρήστο τον φώναζαν χαϊδευτικά Τσιτσιλώνη.Η διαδικασία παραγωγής του υποκο-ριστικού πρέπει να ήταν η εξής: Χρήστος ® Κίτσος ® Τσίτσος ® Τσιτσιλώ-νης.Αυτό το τράβηγμα των ονομάτων για να βγουν χαϊδευτικά,δεν ήταν απλώς συνηθισμένο στους Αρβανίτες,αλλά σχεδόν κανόνας.Το Τσιτσιλώ-νης απαντάται στο Καπανδρίτι ως επώνυμο.Υπήρχε και το ρήμα τσιτσιλόν που σήμαινε κοχλάζω,πετιούνται σταγονίδια από βρασμό,ακούγεται ήχος βρασίματος (τσιτσιρίζει).Μία απ΄ τις δύο γλωσσικές αφορμές στάθηκε αιτία της απόκλησης του μπαρμπα-Χρήστου ως Τσιτσιλώνη.Παντρεύτηκε στο Γραμματικό την Αναστασία Σωτήρχου,μάλλον το 1930. 28 χρονών αυτός,18 εκείνη.Απέκτησαν πέντε παιδιά κι έτσι το Τουρκαντωνέικο απλώθηκε και στο χωριό αυτό. Δυστυχώς,πέθανε σχετικά νέος.

Η κ. Έφη,μου παραχώρησε και την φωτογραφία γάμου των πεθερικών της,την οποία και παραθέτω.Όπως διαπιστώνει κανείς και στην εικόνα αυ-τή,οι Αρβανίτες στην αρχή του 20ού αιώνα ήσαν ευπρεπέστατοι,δεν είχαν να ζηλέψουν τίποτα από κανέναν,συνδύαζαν την παράδοσή τους με το τότε σύγχρονο.Κύριοι και αξιοπρεπείς καθ΄ όλα.

Αυτές οι φωτογραφίες γάμου ήσαν επιβεβλημένες για κάθε νιόπαντρο ζευ-γάρι.Λίγες μέρες μετά τον γάμο τους πήγαιναν σε φωτογραφείο αστικής περιοχής και τις έβγαζαν.Οι πόζες,το φόντο κι ο διάκοσμος του σκηνικού φωτογράφησης εξαρτιόνταν απ΄ την σκηνοθετική ματιά του εκάστοτε φω-τογράφου,αλλά πάνω-κάτω ήσαν τα ίδια και θα τα χαρακτήριζα παγιωμέ-να,με μικροδιαφορές.Ορισμένα φωτογραφεία ξεχώριζαν με τις προσεγμέ-νες,καλλιτεχνικές επιμέλειες των προϊόντων τους και το γουστόζικο αμπα-λάρισμα σε περιποιημένους φακέλους με διάφορα σχέδια,ανάγλυφα,φιο-γκάκια,κορδελίτσες κ.ά.Πολλά απ΄ αυτά διέθεταν και θήκες για τα στέφα-να.Ήσαν μικρές τετράγωνες θήκες με τζάμι (προθήκες) που στο εσωτερικό τους υπήρχε λευκό ή ροζ βελούδο.Πάνω σ΄ αυτό τοποθετούνταν τα στέφανα του γάμου κι η νιόπαντρη σύζυγος τακτοποιούσε αυτή τη σεβαστή θήκη στο εικονοστάσι του σπιτιού,που βρισκόταν συνήθως στην κρεβατοκάμαρα του ζευγαριού.Εκεί,δίπλα στο καντήλι της Παναγίας,αυτό το σύμβολο του γά-μου θα απολάμβανε την ευλογημένη προστασία του Θείου ώστε το ζευγάρι να προκόψει,να βλαστήσει η οικογένεια με την απόκτηση παιδιών και να έρθει η κοινωνική αναγνώριση με τον εργατικό και συνετό βίο.

Η (καθιερωμένη) συνήθεια μετάβασης των νιόπαντρων ζευγαριών σε φωτο-γραφεία αστικών κέντρων βάστηξε ως το 1970 περίπου.Τότε συνέβη το εξής: οι φωτογράφοι,που ως τότε υποδέχονταν τους νεόνυμφους στα καταστήμα-τά τους,αντέστρεψαν την διαδικασία.Ερχόντουσαν αυτοί κάθε Κυριακή στα χωριά μας! Η κίνηση ήταν έξυπνη.Τις Κυριακές γίνονταν στα χωριά οι γά-μοι και οι βαφτίσεις.Έτσι,μπορούσαν να βγάζουν πολλές φωτογραφίες κι όχι τις περιορισμένες στο στούντιο τους.Ακόμα,ο φωτογράφος ήταν άτυπα καλεσμένος στο σπιτικό γλέντι που ακολουθούσε του μυστηρίου.Εκεί,έβγαι-ναν διάφορες φωτογραφίες από λογής ενδιαφερόμενους κι όλες μαζί ο πλα-νόδιος καλλιτέχνης μας θα τις έφερνε την επόμενη βδομάδα που θα ξαναρ-χόταν.

Η φάση αυτή αποδείχτηκε σύντομη και μεταβατική.Η επικράτηση του έγ-χρωμου φιλμ,λίγο πριν το 1980,κι αμέσως μετά η επέλαση της βιντεοκασέ-τας άλλαξαν άρδην τα ως τότε δεδομένα.Μοντέρνοι φωτογράφοι έστηναν στοιχεία φωτισμού του εσωτερικού του ναού,ξεκίνησαν ανθοστολισμοί και φυσικά οι βιντεοσκοπήσεις.Ενας φορέας αυτού του εκσυγχρονισμού ήταν και ο φίλος Μάκης Βλασιάδης από το Καπανδρίτι,μια τάξη πάνω από μένα στο Γυμνάσιο.

Ο γάμος,στον οποίο αναφερόμαστε επ΄ ευκαιρία,τα παλιά χρόνια ήταν ένα ευρύτερο κοινωνικό γεγονός.Στην στέψη μπορούσε να παραβρεθεί οποιοσ-δήποτε.Η υποδοχή της νύφης απ΄ την πεθερά της στο νέο σπιτικό,το σπά-σιμο του ροδιού για το καλοτύχισμα,το πάτημα σιδερικού με το δεξί απ΄ τους νιόπαντρους κατά την είσοδό τους στο σπίτι τους και άλλα τέτοια είχαν ως θεατές πλήθος συγχωριανών που δεν ήσαν συγγενείς,αλλά μετείχαν στην σημαντική στιγμή συμπολιτών τους.Η κοινότητα επάλλετο σφριγηλή και αλληλέγγυα! Το πέρασμα του χρόνου διέβρωσε αρμούς,αντιλήψεις και αξί-ες.Η συνεκτικότητα της όλης γαμήλιας διαδικασίας συρρικνώθηκε στα ση-μερινά συμβαίνοντα,όπου επικρατούν ξενόφερτα χούγια και ο γάμος εν πολλοίς έχει μετατραπεί σε μια τυπική,συμβατική,λαϊφστυλίστικη διεκπε-ραίωση.

Γιάννης Βασ. Πέππας

Όταν η προκατάληψη ακροβατεί πάνω στην Ιστορία - Γιάννης Σκαρίμπας, Το ΄21 και η αλήθεια

 

Ο Γιάννης Σκαρίμπας υπήρξε ένας ιδιότυπος ποιητής,πεζογράφος και θεατρικός συγ-γραφέας που χρονικά μόνο τοποθετείται στη γενιά του τριάντα.Αποτελεί μια μοναχι-κή περίπτωση στα ελληνικά γράμματα,ένας «διάττων αστέρας»,όπως χαρακτηρί-στηκε,που αγνοήθηκε για πολλά χρόνια από τη φιλολογική επιστήμη στην χώρα μας (ο Κ. Δημαράς ούτε καν τον αναφέρει στην «Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνί-ας»).Υπήρξε ένας από τους εισηγητές του παράδοξου στο χώρο της νεοελληνικής λογοτεχνίας,αλλά και του θεάτρου.Πολλοί μάλιστα μελετητές τον θεωρούν ως τον πρώτο Έλληνα θεατρικό συγγραφέα του παραλόγου.Η πεζογραφική παραγωγή του χαρακτηρίζεται από την αναγωγή της γλώσσας σε κυρίαρχο στοιχείο της,μέσω της συστηματικής εξάρθρωσής της (τεχνική που παραπέμπει στο σουρεαλισμό) και την τοποθέτηση της πλοκής στο επίπεδο του προσχήματος.Παράλληλα και συμπληρωμα-τικά στην πρωτοποριακή γραφή του κινείται και το ποιητικό του έργο.

Η συνέχεια εδώ

Γιάννης Βασ. Πέππας

Ο Σπύρος Λούης και το Ολυμπιακό μετάλλιό του

 

Βρήκα αυτή την φωτογραφία στο διαδίκτυο,σε ομάδα του Μαρουσιού.Εικονίζεται ο Σπύρος Λούης με το χρυσό μετάλλιό του στον Μαραθώνιο στους 1ους σύγχρονους Ολυμπιακούς αγώνες στην Αθήνα,το 1896.Έχει προστεθεί,στα δεξιά της φωτογραφίας,η πίσω πλευρά του μεταλλίου.Ο Σ. Λούης παρήλασε τιμητικά μπροστά απ΄ την Ελληνική ομάδα,40 χρόνια μετά κι ενώ κόντευε τα 70,και στους αγώνες του 1936,στο Βερολίνο,παρόντος του Χίτλερ,φορώντας την τιμημένη ελληνική φουστανέλλα.Είναι γνωστό ότι έτρεξε τότε,το 1896,σχεδόν τυχαία κι ότι ήταν ήταν ένας απλός βοσκός αρβανίτικης καταγωγής.Το επώνυμό του ίσως να έχει να κάνει με το αρβανίτικο ουσια-στικό λιούλιε (λουλούδι).Πιθανότερο όμως,να προέρχεται απ΄ την ρίζα λου- (με ένα ψιλό -ι- μετά το λ),απ΄ την οποία προέκυψαν αρκετά παράγωγα (λούτσα:υγρότοπος, λιούμι:ποτάμι, λιου-τσουρδί:μούσκεμα, λιούαρθι:μέρος με νερό κ.ά.Δεν είναι τίποτα άλλο από εκδοχές του λού-ω). Το Λούης απαντάται και ως Λόης.Το Μαρούσι κατοικήθηκε ευρέως από Έλληνες Αρβανίτες πριν το 1821.Η αρχαιότερη ονομασία της περιοχής που συναντάται σε κείμενα του Πλουτάρχου και λοιπών αρχαίων και νεοτέρων ιστορικών είναι "Άθμονον". Σε νεότερα κείμενα δε, εμφανίζεται και ως "Αθμόνη". 

Η σύγχρονη ονομασία Μαρούσι εμφανίζεται στην καθαρεύουσα ως Αμαρούσιον,όρος που προ-έρχεται από το επίθετο Αμαρυσία.Το επίθετο αυτό αναφέρεται στη λατρευθείσα θεά του κυνη-γιού Αρτέμιδα και δηλώνει την προέλευση της λατρείας από την Αμάρυνθο της Εύβοιας (Αρτέμιδα η Αμαρυνθία > η Αμαρυσία),η οποία μεταφέρθηκε και στο Άθμονον της αρχαιότητας.Μάλιστα,ο πρώτος δήμος που ιδρύεται το 1836 με έδρα το Μαρούσι αποκαλείται "Δήμος Αμαρυσίων" (κατά το Δήμος Αθηναίων,αργότερα Δήμος Χαλανδραίων κ.ο.κ.).Κάποιοι κουτοπόνηροι που το πάνε αλλού,ισχυρίζονταν ότι το όνομα Μαρούσι δόθηκε απ΄ τους Αρβανίτες εποίκους του βγαλμένο απ΄ το αρβανίτικο επίθετο ιμάρ=τρελλός,φίλερις,καυγατζής,αλλοπρόσαλλος.Δηλαδή,Μαρούσι = τρελλότοπος.

Πρόκειται για δόλια ανοησία.Ποιος θα αποκαλούσε με τέτοιον ευτελιστικό προσδιορισμό τον ίδιο τον τόπο του...; 

Έχουμε εδώ άλλη μία βλακώδη προσπάθεια αρβανιτοποίησης των πάντων,ύπαρξης αυτόνομου δήθεν αρβανίτικου πολιτισμού που θα σήμαινε,σύμφωνα με τις επιδιώξεις αυτών των περίεργων, απόδειξη μειονότητας.Γνωστές ανθελληνικές γελοιότητες...

 Γιάννης Βασ. Πέππας