Μπάου κάου

 

• Μπάου  κάου

Κράτα  βόδι

 Φράση που προήλθε απ΄ το όργωμα,όταν αυτό γινόταν ακόμα με ζώα,πριν την έλευση των τρακτέρ.Πρόλαβα αυτή την περίοδο,αλλά με μουλάρια (ένα μουλάρι έσερνε το αλέτρι).Βόδια δεν υπήρχαν στην περιοχή μου,παρά μόνο α-γελάδες από λιγοστές οικογένειες.Εν πάση περιπτώσει,εγώ δεν θυμάμαι όρ-γωμα με βόδια (μπορεί να συνέβαινε),αλλά δεν έχει και καμμία σημασία.Φαί-νεται ότι ο ζευγολάτης,όταν το ζεμένο στο αλέτρι βόδι έβρισκε κάποιο εμπόδιο ή παραπάταγε ή (το πιθανότερο και συνηθέστερο) ξέφευγε το αλέτρι απ΄ τα χέ-ρια του ξωτάρη,αυτός απευθυνόταν στο ζώο του μ΄ αυτή τη φράση,εννοώντας να ορθοπατήσει ξανά ή να τον περιμένει να αδράξει ξανά και γερά τα χερούλια του βαριού εργαλείου του.Η τόσο άμεση και ζωντανή επικοινωνία ανθρώπων και ζώων δεν πρέπει να ξενίζει,γιατί άλλη ήταν η ποιότητα και το περιεχόμενο της ζωής τότε,άλλες οι συνθήκες και οι ιεραρχήσεις και εντελώς διαφορετική η φιλοσοφία της καθημερινότητας.Η μικρή φράση,όπως φαίνεται,αρχικά θα στρε-φόταν σε άτομο αργόστροφο,που αδυνατούσε να αντιληφθεί την ουσία μιας κα-ταστάσης,αυτούς που και σήμερα αποκαλούμε υποτιμητικά βόδια ή λέμε αυτός έχει βγάλει βοϊδοσχολή.Όταν όμως η συνθήκη άλλαξε κι αποσύρθηκαν τα βό-δια απ΄ την διαδικασία του οργώματος,χάθηκε δηλαδή η αρχική οργανική πρω-τογενής σύνδεση,ο μικρός χαρακτηρισμός απόκτησε άλλο νοητικό συμβολισμό, που δεν είχε να κάνει με την βραδύτητα και την ολιγόνοια κάποιου ανθρώπου (αγρόν ηγόραζε,κοιμάται όρθιος,δεν καταλαβαίνει Χριστό).Χρησιμοποιόταν με την έννοια: τα βόδια μας αργά,δηλαδή ως μια γενικευμένη αναφορά.Αλλά και αυτό εξελίχθηκε,για να φτάσει στην τελική,σημερινή του κατάληξη.Αυτό το ζευγάρι ομοιοκατάληκτων μονοσύλλαβων λέξεων,με σχεδόν συνθηματική χροι-ά,έφτασε να δηλώνει το ακατανόητο,το ανισόρροπο,το χάι-χούι,το τάμπα-τού-μπα,τον παραλογισμό και άλλες συναφείς έννοιες,μετέωρες ανάμεσα στο λογι-κό και το παραδεκτό απ΄ την μία και το αφύσικο κι ανορθόδοξο απ΄ την άλλη. Έτσι λοιπόν,μια μικρή φράση που πήγασε από συγκεκριμένη οικονομική, εργασιακή συνθήκη κατέληξε μέσα απ΄ τις διαδρομές της στον χρόνο και το παιχνίδισμα με τις μεταφορικότητες να δηλώνει το αλλοπρόσαλλο,το ακαταλα-βίστικο,το τυχάρπαστο και το πέρα βρέχει.

Από το υπό έκδοση βιβλίο μου "Παροιμίες,κατάρες και λαϊκές φράσεις των αρβανιτοφώνων Ελλήνων". 

Γιάννης Βασ. Πέππας, Φιλόλογος

Παροιμίες των Αρβανιτοφώνων Ελλήνων 4

Παροιμίες των Αρβανιτοφώνων Ελλήνων 4

Ας δούμε άλλη μία αρβανίτικη παροιμία: εγκαρπετσέου μπούτσα λιέπουριτ.

Η απόδοση είναι: ξεπέρασε/προσπέρασε η σκύλα τον λαγό.

Η παροιμία αποτυπώνει την παραβίαση του λογικού πλαισίου.Η σκύλα (το σκυλί,το κυνηγόσκυλο) κυνηγάει τον λαγό για να τον πιάσει.Αυτή είναι η φυσική τάξη και η λογική ακολουθία.Όχι για να τον προσπεράσει.Δεν υπάρχει νόημα σε αυτή την εκδοχή,του προσπεράσματος του σκύλου.Αυτή την παράλογη συνθήκη καταγράφει η παροιμία.Εκφέρεται όταν κάποιος άνθρωπος πει ή πράξει οτιδήποτε υπερβαίνει τα λογικώς παραδεδεγμένα.Είναι αυτό που λέμε σήμερα «βάζεις το κάρο μπρο-στά από το άλογο».

Ετυμολογία

Ας δούμε και τις λέξεις της παροιμίας.

Λιέπουριτ: γενική ενικού του ουσιαστικού λιέπουρ = λαγός.Συνεπώς,εδώ έχουμε μία σύνταξη κατά γενική.Το –ι- μετά το λ είναι ψιλό,αδύναμο και μάλλον καταχρηστικό.Στα παράγωγα αρβανίτικα επώνυμα Λέπουρης ή Λέπουρας το –ι-  αυτό απουσιάζει.Ομοίως και στο αρβανιτοχώρι Λέπουρα της Κεντρικής Εύβοιας.Το όνομα αποτελεί άλλο ένα λατινικό δάνειο,απόρροια της μακράς παρου-σίας Ρωμαίων στην Ήπειρο.Στα λατινικά ο λαγός ονομάζεται lepus (lepus –oris,πρόκειται [κατά τον Ουάρρωνα] για μεταφορά στα λατινικά της Ελληνικής λέξης λέπορις,Αιολικός τύπος του λαγώς. Ακόμα: lepus marinus=είδος θαλασσινού ψαριού,lepusculus ή lepusclus=λαγουδάκι και lepus=ο α-στερισμός του λαγού) και στα λατινογενή ρουμάνικα iepus.

Μπούτσα: ενώ ο σκύλος ονομαζόταν με το αρχαιοελληνικό κιέν (κύων) το θηλυκό γένος του ζώου έφερε αυτή την ιδιότυπη ονομασία.Πιστεύω ότι από αυτή την αρβανίτικη λέξη προέρχεται και η γνωστή λαϊκή (αργκό) ονομασία του πέους.Κατά τα λεξικά η λέξη μπούτσα είναι άγνωστης ετυ-μολόγησης και δίδονται διάφορες πιθανολογήσεις προέλευσής της.

Προφανώς,οι λεξικογράφοι αγνοούν αυτή την αρβανίτικη λέξη.Ο λόγος που χαρακτήριζαν έτσι πα-ρομοιαστικά και εν πολλοίς χαριτολογικά οι Αρβανίτες το πέος είχε να κάνει με την σκύλα,όταν βρίσκεται σε οίστρο και αναζητεί παθιασμένα το ζευγάρωμα.Υπήρχε και μία κατάρα/βρισιά προς γυναίκα: μπούτσα κιόρα = σκύλα στραβή,να περιφέρεσαι δηλ. άσκοπα και καταραμένα σαν τυφλό σκυλί.

Θυμίζει την,ανάλογη σχεδόν,αγγλική βρισιά προς άντρα: son of the bitch=γιος της σκύλας,σκύλας γιε.Η ταύτιση της αρβανίτικης μπούτσα και της αγγλικής bitch (=σκύλα,λύκαινα,αλεπού και ακόμα πόρνη,τσούλα,κακιά γυναίκα.Σημείωση Γ.Β.Π.: ίσως,τελικά,η έννοια εκφράζει την ερωτική ενστι-κτώδη θηλυκή φύση) δεν πρέπει να περάσει απαρατήρητη και δεν την θεωρώ τυχαία.Έχουμε να κά-νουμε με κοινές γλωσσικές ρίζες,όχι ινδοευρωπαϊκές φυσικά,αλλά αποδεικτικές της προϊστορικής εξάπλωσης των Ελλήνων.Ας μείνουμε όμως εδώ.

Εγκαρπετσέου: αυτή τη λέξη (εδώ στο τρίτο ενικό του παθητικού [;] αορίστου) ομολογώ ότι δεν την έχω συναντήσει,στον βαθμό που κατέχω τα αρβανίτικα,έξω από τούτη την παροιμία.Εκτιμώ ότι δεν εκφράζει απλά την έννοια του προσπερνώ/ξεπερνώ,αλλά κάτι βαθύτερο.Πρώτα όμως,οφείλεται μια διόρθωση: μετέφερα εδώ την λέξη,όπως την είχα καταγράψει [βιαστικά] κατά την λαογραφική έρευ-νά μου στον Βαρνάβα.Το σωστό είναι: Ε (γ)καρπετσέου (= τον προσπέρασε.Το προτασσόμενο ε απο-τελεί αδύναμο τύπο της προσωπικής αντωνυμίας).

Το σκυλί της παροιμίας δεν ξεπερνά χωρικά,χιλιομετρικά να το πούμε,τον λαγό,αλλά τον αφομοι-ώνει σ΄ ένα ιδεολογικό επίπεδο,στο οποίο κινείται όλη η παροιμιακή έκφραση.Έχουμε μία ανατρο-πή και αντιστροφή της λογικής σειράς.Η επόμενη έννοια όχι μόνο ξεπερνά την προηγούμενη,αλλά τελικά την απαλείφει επιφέροντας μία ανάποδη συνθήκη,έναν παραλογισμό.Η παροιμία είναι μία αποτύπωση του παράλογου.Το σκυλί που κυνηγά,απορροφά την ιδέα του θηράματός του,την καταπίνει,την καρπούται.Ο καρπός,στην αρχαιότητα,είχε και την σημασία του αποτελέσματος,του επακόλουθου (έως και της απελευθέρωσης,για τους δούλους).Εξάλλου και η έννοια του προσπερνώ/ξεπερνώ δεν έχει μόνο την γραμμική κυριολεκτική σημασία,αλλά και την μεταφορική,της ενσωμά-τωσης.Όταν λέμε ξεπερνώ μια κατάσταση,εννοούμε ότι την χωνέψαμε,την κατακτήσαμε,την οικειο-ποιηθήκαμε και μπορέσαμε να την βάλουμε στην άκρη,την ξεπεράσαμε.Να λοιπόν τι σημαίνει το ε (γ)καρπετσέου [με εκτράχυνση του κ → γκ]: καρπώθηκε!

Είναι πολύ πιθανή όμως,και μία άλλη εκδοχή: οι αρβανιτόφωνοι χρησιμοποιούσαν το ρήμα σκαπε-τίς ή σκαρπετσιέν ( < σκάπτω) για να δηλώσουν την έννοια του ξεπηδάω,προσπερνώ.Εδώ έχουμε μια δευτερογενή σημασία: δεν δημιουργώ τάφρο,αλλά την υπερπηδώ.Το σκάπτω ερμηνεύεται διττά: δημιουργώ σκάμμα για διάφορους λόγους,αλλά ταυτόχρονα και την αναγκαιότητα υπέρβασής του.Το σκάπτω/σκαπετίς υποκρύπτει-εμπερικλείει την έννοια του υπερβαίνω,ξεπηδάω,προσπερ-νώ.Η ρίζα σ΄ αυτήν την εννοιολογική ομάδα είναι η (s)qap- κατά τον Ι. Σταματάκο,απ΄ την οποία προκύπτει και το ρήμα κάπτω,που σημαίνει τρώω γρήγορα,χάφτω,καταπίνω (δες τι έγραφα παρα-πάνω).Ήδη απ΄ την αρχαιότητα μαζί με την λ. σκάπετος υπήρχε και η λ. κάπετος,παρουσιαζόταν δηλ. αποβολή του –σ- .Έτσι και στα αρβανίτικα,ανάλογα με την περιοχή,την ελευθεριότητα έκφρα-σης (αν υπέπιπτες σε γραμματικά,συντακτικά ή άλλα λάθη,δεν έτρεχε και τίποτα.Ο κύριος και ο σοβαρός κώδικας επικοινωνίας ήταν πάντα τα Ελληνικά) και την προφορά,είναι δυνατόν να συνα-ντήσουμε το ρήμα χωρίς το αρχικό σ- (καρπετσέι).

Αυτά είναι τα Αρβανίτικα!  

Γιάννης Βασ. Πέππας, Φιλόλογος

Παροιμίες των Ελλήνων Αρβανιτών 3

Άι τσε θότε βερτέτενε, σ’ κα ανάγκη νγκα σούμε ξίου.

Αυτός που λέει την αλήθεια, δεν έχει ανάγκη από πολλά λόγια.

Λέξεις

Βερτέτενε = αιτ. ενικού του ουσιαστικού βερτέτ (αλλού,από φθορά: φερτέτ),που σημαίνει αλήθεια.Πρόκειται για (ένα απ΄ τα πολλά) λατινικό δάνειο. Η λέξη veritas = αλήθεια (το επίθετο verus=αληθής,περασμένο και στα ελληνικά, βέρος= καθαρός,ατόφιος)

Σούμε. Χρησιμοποιείται και ως επίθετο (πολύς,πολλή,πολύ) και ως επίρρημα (πολύ).Άλλο ένα λατινικό δάνειο. Summus,a,um (συνώνυμο του superus,a,um) σημαίνει ύψιστος,υψηλός,ακρότατος. Ομοίως και το ουσιαστικό summum,i ,αλλά και το επίρρημα summum. Γενικώς,τα άφθονα σχετικά παράγωγα του super (πρόκειται για το ελληνικό υπέρ),το summus κ.λπ. συγκαταλέγονται σ΄ αυτά,εκφράζουν το άνω,το υπέρτερο,το άφθονο,το πολύ,το ακμάζον κ.λπ.

Ξίου = λέξεις,κουβέντες,λόγια,λόγος. Μια αξιοπρόσεκτη και άκρως ενδια- φέρουσα αρβανίτικη λέξη. Πρόκειται για την αρχαία ρίζα ξυ-  (ξύ-ω, ξέω). Τι είναι αλήθεια ο λόγος; Μία αποκαθαρμένη αποτύπωση εννοιών.Από κάθε νοητικό σύνολο,κάθε οντολογική ενότητα ο ανθρώπινος νους ξέει με τις δι- ανοητικές του ικμάδες ώστε να απομονώσει αυτόνομες υποστάσεις,ακέ- ραιες αυθύπαρκτες συλλήψεις της σκέψης,της κατανόησης των συμπάντων και εκφραστική απόδοσή τους  σε μορφοποιημένους ανεξάρτητους ήχους,τις λέξεις.Ο λόγος,όλη αυτή η μεγαλειώδης εγκεφαλική διεργασία,όχι μόνο ξύνει, ξέει  ακατέργαστες αρχετυπικές αντιλήψεις του ανθρώπινου κόσμου για να τις κατατμήσει σε ομαλοποιημένες κωδικοποιημένες αυτοτέλειες,τις έννοιες-λέξεις,αλλά αυτά τα γλωσσικά παράγωγα συνιστούν οξείες διεκ- δικήσεις του φθαρτού ψυχισμού μας να κατακτήσει το αχανές Θείον.Ο σχηματισμένος πυρηνικός Ελληνικός Λόγος,όχι μόνο λειτουργεί ως ξύση, ξέστρα,ξυράφι των αρχέγονων δεδομένων για να τα φέρει κοντά στο ταπεινό ανθρώπινο μπόι,αλλά ταυτοχρόνα χρησιμεύει ως διαλεκτικό ξίφος να διαραγούν τα κοσμολογικά μυστήρια και σκότη που μας περιβάλ- λουν και μας συνέχουν!

Ε ναι,στην αρβανίτικη λαλιά,αυτό το ριζικό Ηπειρώτικο μόρφωμα της Ελλη- νικής γλώσσας,διασώθηκαν άκρως γενετικές εκφάνσεις,σπερματικής φιλο- σοφικής εκκίνησης του θαυμάσιου Ελληνικού Λόγου.

Γιατί,αυτή η αφετηριακή βάση επικοινωνίας παρέμεινε πάντα,εκεί,στα βου- νά της Ηπείρου,σε ανεξέλικτη παράλληλη ιδιωματική μορφή,ενώ,νοτιό- τερα,η (υπόλοιπη) Ελληνική ανελίχθη,υπακούοντας στη φυσική νομοτέ- λεια,με διακυμάνσεις,εκπτώσεις,τοπικές εκδοχές κ.λπ.,αποτελεί ένα κεφα- λαιώδες,λεπτό και τόσο κομβικό ζήτημα που φιλοδοξώ κάποια στιγμή να παρουσιάσω ολοκληρωμένα.

Ξύ-ω  → ξυστός,ξύσμα,ξυστήρ,ξυρόν,ξυρείν,ξόανον, ξέω,ξαίνω,ξίφος κλπ.

Δεν είναι τυχαίο ότι το επίθετο ξυνός,ή,όν  σήμαινε κοινός,δημόσιος,γενικός,καθολικός.Ξυνά λέγω= ομιλώ για το γενικό καλό.Το δοτικοφανές επίρρημα ξυνή=από κοινού.Η ρίζα ξύ- δηλαδή, εμπεριείχε την παράμετρο της κοινότητας,καθολικότητα,κάτι που προσδιορίζει κυρίαρχα το λόγο με αποτέλε- σμα να φτάσει το γενικώς παραδεκτό να χαρακτηρίζεται ως λογικό → λογική.

Γιάννης  Β. Πέππας,Φιλόλογος

Παροιμίες των Αρβανιτών 2

Νιερί  γκα σόι εδέ  κιέν γκα σταν.

Άνθρωπο από σόι (διάλεξε) και σκυλί από μαντρί.

Νόημα: Επιλέγουμε από συγκροτημένες ομάδες,από δοκιμασμένα σύνολα. Αποφεύγουμε το τυχάρπαστο,το αμφιλεγόμενο,το πρόσκαιρο.Αυτό που είναι ενταγμένο σε σύνολο έχει ασκηθεί στην ομαδικότητα,και κατά τεκμήριο είναι αξιόπιστο, άρα και ικανό εμπιστοσύνης.

Ετυμολογία λέξεων

Σόι  < τουρκικό  soy

Σταν = στάνη,μαντρί  <  [κατ΄ απόσπαση] βουστάνη (δηλ. βουστάσιο).

Κιέν = σκύλος. Ο αρχαίος κύων 

(κυν-ός,κύν-α,κύν-ες).

Κιέν = σκύλος. Πρόκειται για το τριτόκλιτο αρσενικό της αρχαίας κύων (του κυνός). Για το θηλυκό,η σκύλα (μπούτσα),βλέπε εδώ. Η λ. σκύλος προέρχεται απ΄ το ουσιαστικό της αρχαίας: ο σκύλαξ,του σκύλακος που σήμαινε,φυσικά,το σκυλί. Η λ. υπάρχει σε πολλά κείμενα (ον ομόσιτοι σκύλακες ας εθρέφατο διεσπάσαντο Ευρυπίδης, Βάκχες 338 – οίει … διαφέρειν φύσιν γενναίου σκύλακος εις φυλακήν νεανίσκου ευγενούς; Πλάτων, Πολιτεία 375Α). Αν και σε μερικές περιπτώσεις η γενική ενικού χρησιμοποιούταν για τα δύο γένη (σκύλος – σκύλα),υπήρχε και καθαρός θηλυκός τύπος (η σκυλάκη και η σκυλάκοινα).Ακόμα,το ουδέτερο υποκοριστικό: το σκυλάκιον (χαίροντες ώσπερ σκυλάκια τω έλκειν Πλάτων, Πολιτεία 539Β). Η Άρτεμις λεγόταν και Σκυλακίτις,προστάτις,δηλαδή, των κυνηγετικών κυνών. Η λ. προοδευτικά κατέληξε να σημαίνει το νεογνό σκύλου,το κουτάβι.Και αυτή η διάσταση εννοίας διασώθηκε στα αρβανίτικα: κουλίς = κουτάβι. Το σ- έχει σιγήσει και το –υ- εκτάθηκε σε –ου-. Μάλιστα,αν ήθελαν οι Αρβανίτες να περιπαίξουν κάποιον κοιλαρά,του έλεγαν ότι έχει νε μπάρκ κουλίς (στην κοιλιά κουτάβια).Από εδώ βγήκε ο σκωπτικός χαρακτηρισμός [και επώνυμο στη συνέχεια] μπάρκουλης.

Εδέ  [ή  ε]  = και. Το αρχαίο συμπλεκτικό  τε.

Η λέξη μικρούλα,αλλά με ευρεία χρήση (βλ. εικόνα).

Τε

Νιερί = άνθρωπος. Υπάρχει το τριγενές  νι,νιέ,νι (ένας,μία,ένα).Από το θηλυκό παράγεται η λέξη νιερί.Η κατάληξη -ρι ή -ρία όταν προ- στίθεται σε ονόματα επιφέρει παράγωγα που υποστασιάζουν την ιδιότητα του ονόματος.Έτσι,από το επίθετο ιμπούκουρ (όμορφος) προκύπτει η λέξη μπουκουρία που σημαίνει ομορφιά,ωραιότητα. Από το ουσιαστικό μπουρ (άντρας) προκύπτει η λέξη μπουρερί που σημαίνει αρρενωπότητα,αντρειοσύνη. Από το νιέ (μία) λοιπόν,πα- ράγεται η λέξη νιερί που σημαίνει μοναδικότητα,μονάδα,άτομο, οντότητα,ον.

Παρατηρούμε ότι στο νιερί δεν ορίζεται ο άνθρωπος ως τμήμα του ζωικού συνόλου,αλλά ως φιλοσοφική ύπαρξη.Έχουμε μια καθαρή οντολογική αντιμετώπιση και αντίληψη,κάτι που μας δείχνει ότι τα αρβανίτικα μπορεί να κατέληξαν σε ένα φτωχό θνησιγενές γλωσσι- κό ιδίωμα,αλλά ξεπήδησαν από την κοχλάζουσα ζείδωρη ελληνική, κοσμολογική θεώρηση.

Χάρισμα σε γλωσσολόγους και γλωσσολογούντες που αναμασούν το ψεύδος ότι τα αρβανίτικα δεν είναι Ελληνικά.

Θα συνεχίσουμε με παροιμίες και λέξεις.

Γιάννης Βασ. Πέππας,Φιλόλογος

Παροιμίες των Αρβανιτών 1

Πο τε πεστίς λιάρτ,πεστίμα βγεν νε προσοπία γιότε.

Αν φτύσεις ψηλά,το φτύσιμο θα πέσει στο πρόσωπό σου.

Νόημα: Αν πράξεις απερίσκεπτα,θα υποστείς τις συνέπειες.

Λανθάνει και μια θρησκευτική διάσταση:  η ασέβεια προς το Θείον [φτύσιμο άνω] επιστρέφει στον ασεβή.

Λέξεις

Πεστίς [πεστ-ίς] = φτύνω. Το αρχαίο πτύω

 (πτύ-ω,πτύσω,έπτυσα. √ΠΤΥ και ΠΥΤ).

Πεστίμα  = φτύσμα,πτύελο. Το αρχαίο πτύσμα.

Προσοπία  = πρόσωπο.

Χάρισμα σε γλωσσολόγους και γλωσσολογούντες που αναμασούν το ψεύδος ότι τα αρβανίτικα δεν είναι Ελληνικά.

Θα συνεχίσουμε με παροιμίες και λέξεις.

Γιάννης Βασ. Πέππας,Φιλόλογος