Τετάρτη, 7 Δεκεμβρίου 2016

Η ΔΗΘΕΝ Σουλιωτο-αλβανική συμμαχία (1820-21)

Σουλιώτες σε καταδίωξη εχθρού, 21 σχέδιο C.R.Cockerell, χάραξη J.Clark
Η ΔΗΘΕΝ Σουλιωτο-αλβανική συμμαχία (1820-21)

Μία από τις  πτυχές της δόλιας και διαστρεβλωτικής ανθελληνικής προπαγάνδας που υφαίνεται γύρω από τους αρβανιτόφωνους Έλληνες είναι ότι τάχατες οι τουρκαλβανοί Σκιπετάρ (ΤΣ) συνήργησαν στον εθνικο-απελευθερωτικό αγώνα των Ελλήνων.Κάτι που βέβαια είναι ολότελα ψεύτικο.Οι ΤΣ όχι μόνο δεν βοή-θησαν στον ξεσηκωμό,αλλά ήταν πάντα και καθαρά με το μέρος του κατακτητή.Μικρές εξαιρέσεις θα υ-πήρξαν,αλλά η συλλογική εικόνα δεν αλλοιώνεται.Εξάλλου,για να μιλήσει κανείς για τα αντίπαλα τότε στρατόπεδα θα πρέπει να ΄χει μελετήσει πολύ καλά όχι μόνο τις υπάρχουσες στο φως πηγές,αλλά και τις σκιώδεις και σκοτεινές περιοχές της ιστορίας του 1821.
Εν πάση περιπτώσει,άλλο είναι το θέμα τώρα.Το κύριο επιχείρημα της δήθεν ελληνοαλβανικής τότε συμμαχίας είναι η επαφή Κολοκοτρώνη-Αλή Φαρμάκη.Με αυτήν,όμως,θα ασχοληθούμε αναλυτικά άλλη φορά.Τώρα μόνο να τονίσουμε ότι αυτή η προσέγγιση αποτελούσε έναν τακτικό ελιγμό του Κολοκοτρώ-νη.Οι Λαλαίοι Μουσουλμάνοι Τουρκαλβανοί του Αλή Φαρμάκη αποχώρησαν σταδιακά όλοι από τον Μο-ριά γυρνώντας στη γκέγκικη κοιτίδα τους.Το 1821 δεν τους αφορούσε,δεν είχε να κάνει με την εθνική συ-νείδησή τους,αν διέθεταν φυσικά τέτοια.
Θα σταθούμε στον άλλο προπαγανδιστικό μύθο της δήθεν Σουλιωτο-αλβανικής συμμαχίας.Διατείνο-νται,λοιπόν,τα γιουσουφάκια της παραπληροφόρησης ότι υπήρχε σύμπλευση Σουλιωτών και ΤΣ για έναν κοινό αντιτουρκικό αγώνα.Ηγετικό πρόσωπο από την πλευρά των ΤΣ φέρεται ότι ήταν ο Ταχίρ Αμπάζι.Το απόλυτο ψεύδος.Το δεδομένο είναι ότι στην αυλή του Αλή Πασά συνυπήρξαν διάφορα άτομα,κάποια από αυτά μάλιστα (Έλληνες) πρωταγωνίστησαν στα μετά το 1821 γεγονότα.Ο Αλή Πασάς  αποτελούσε τον τελευταίο Δον Κιχώτη (από τα πρωτο-Οθωμανικά χρόνια ως τις μέρες του) που ονειρευόταν απόσχιση από την Πύλη και δημιουργία αυτόνομου πασαλικιού.Αυτό τον λόγο εξυπηρετούσε η συγκέντρωση διάφορων προσώπων από τους υπόδουλους πληθυσμούς στο αρχοντικό του,στα Γιάννενα.Πράγμα (το μάζωμά τους, δηλαδή) που εντεινόταν,όταν οι σχέσεις Σουλτάνου-Αλή φορτιζόντουσαν και ψυχραινόντουσαν.
Η συνύπαρξη Σουλιωτών και Τουρκαλβανών,στον ευρύτερο χώρο της Ηπείρου,αλλά και στενότερα εν προκειμένω στην αυλή του  Αλή,δεν ήταν ποτέ μια συνειδητή αμφίπλευρη συνεννόηση για την προώθηση ενός κοινού στόχου.Ήταν μία συγκυριακή,τυχαία θα λέγαμε,συνεύρεση ετερόκλητων ατόμων και πληθυ-σμιακών ομάδων σε ένα χώρο και σε έναν χρόνο που όλοι τους κάτι ξεχωριστό επιζητούσαν.

Ας δούμε,όμως,εκτενώς τα σχετικά γεγονότα,όπως καταγράφονται στην Ιστορία του Ελληνικού Έ-θνους,της Εκδοτικής Αθηνών,τόμος ΙΒ΄.Έτσι,θα διαμορφώσει ο καθένας προσωπική κι ανεπηρέαστη άποψη.

Η απελευθέρωση του Σουλίου στις 12 Δεκεμβρίου του 1820 αποτελεί σπουδαίο γεγονός και μπορεί να θεωρηθεί ως το προοίμιο της Ελληνικής Επαναστάσεως.Από το 1803 ο Αλή Πασάς είχε επιτύχει να διώξει τους Σουλιώτες από την πατρίδα τους.Αυτοί κατέφυγαν στα Επτάνησα και μάλιστα στην Κέρκυρα,όπου ως εξόριστοι υπηρέτησαν σε στρατιωτικά σώματα υπό τις διαταγές διαδοχικά των Ρώσων,των Γάλλων και τε-λικά των Άγγλων.Η υπηρεσία τους αυτή στάθηκε αποφασιστική για τη μετέπειτα δράση τους στον Αγώνα, γιατί κοντά στην παλικαριά τους απέκτησαν και αξιόλογες στρατιωτικές γνώσεις.Έτσι στις παραμονές της επαναστάσεως οι Σουλιώτες αποτελούσαν μια ετοιμοπόλεμη δύναμη και σημαντικό πολεμικό κεφάλαιο για τον Αγώνα των υποδούλων.Η ευκαιρία για την επάνοδο στην πατρική γη δόθηκε στους Σουλιώτες με την αποστασία του Αλή Πασά (Μάιος 1820) και με τον πόλεμο που εξαπέλυσε εναντίον του ο σουλτάνος τον Σεπτέμβριο του 1820.
Το όνειρο του Αλή από τον καιρό που έγινε πασάς ήταν να ιδρύσει ανεξάρτητο κράτος.Γι’ αυτό τον λόγο έκανε κατά καιρούς μυστικές συνεννοήσεις με τους Ρώσους,στους οποίους πολλές φορές έστειλε εκπροσώπους του (Κωνσταντίνος Δούκας,Κωνσταντίνος Μαρίνογλου,Ιωάννης Παπαρρηγόπουλος) για να ζητήσουν εκ μέρους του τον συντονισμό των πολεμικών ενεργειών εναντίον της Πύλης.Η ισχύς όμως και η ανεξαρτησία του Αλή Πασά είχαν προκαλέσει την εχθρότητα πολλών Τούρκων αξιωματούχων εναντίον του.Ένας μάλιστα από αυτούς ο Ισμαήλ Πασόμπεης προσπάθησε να φέρει σε σύγκρουση τον Αλή Πασά με τους γιους του.Τις ενέργειες του Πασόμπεη δεν άργησε να πληροφορηθεί ο Αλή Πασάς και επανει-λημμένα,χωρίς όμως επιτυχία,δοκίμασε να τον εξολοθρεύσει,στέλνοντας ακόμη και ανθρώπους του να τον σκοτώσουν μέσα στο ίδιο το ανάκτορο του σουλτάνου στην Κωνσταντινούπολη,όπου αυτός είχε εν τω με-ταξύ καταφύγει.Αυτό υπήρξε αφορμή για να κηρυχθεί ο Αλή Πασάς ένοχος εσχάτης προδοσίας και απο-στάτης (φερμανλής).Την εκστρατεία εναντίον του ανέλαβε ο ίδιος ο Πασόμπεης.
Ο Αλή Πασάς μπροστά στον μεγάλο κίνδυνο που τον απειλούσε μεταχειρίσθηκε,κατά τη συνήθειά του,όλα τα μέσα για να ελαφρύνει τη θέση του.Έτσι για να εξευμενίσει τον σουλτάνο του έστειλε έκθεση σχετικά με τις συνωμοτικές κινήσεις των Ελλήνων,που τις είχε πληροφορηθεί από κάποιον Ζακυνθινό Διόγο.Οι εχθροί του όμως,και ιδιαίτερα ο Πασόμπεης,έπεισαν τον σουλτάνο ότι όσα ανέφερε δεν ήταν αληθινά.Τότε ο Αλή Πασάς απευθύνθηκε προς τους Άγγλους,που ως τότε ήταν ευμενείς απέναντί του,ζητώντας βοήθεια.Με διπλωματικότητα όμως αυτοί αρνήθηκαν,λέγοντας πως δεν ήθελαν να αναμιχθούν στα εσωτερικά του τουρκικού κράτους.Ύστερα από αυτό,ο Αλή πασάς στράφηκε προς Έλληνες οπλαρχηγούς και με χρήματα και υποσχέσεις τους έπεισε να αγωνισθούν στο πλευρό του.Παράλληλα ανέθεσε στον Ιωάννη Παπαρρη-γόπουλο να μεταβεί στην Πετρούπολη και να ζητήσει βοήθεια από τον τσάρο.Αξίζει να σημειωθεί πως τον Ιωάννη Παπαρρηγόπουλο -διερμηνέα του γενικού προξενείου της Πελοποννήσου- είχαν φέρει παλαιό-τερα σε επαφή με τον Αλή οι Έλληνες σύμβουλοι του τελευταίου,πολλοί από τους οποίους ήταν μυημένοι στη Φιλική Εταιρεία.Ο Παπαρρηγόπουλος από τότε σε συνεννόηση και με άλλους Φιλικούς,τον Ιωάννη Βλασσόπουλο,τον Παλαιών Πατρών Γερμανό και με τον ίδιο τον Αλέξανδρο Υψηλάντη,από το 1819 και ε-ξής σχεδόν ως το τέλος του Αλή πασά,ενεργούσε ως μεσολαβητής του τελευταίου προς τους Ρώσους επι-διώκοντας δήθεν την πραγματοποίηση των σχεδίων του Αλή πασά.Στην πραγματικότητα όμως τον εξαπα-τούσε,αφού ενισχύοντας τα φιλόδοξα σχέδια του Αλή πασά για τη δημιουργία ανεξάρτητου κράτους προ-ωθούσε τη ρήξη μεταξύ του τελευταίου και της Πύλης που θα είχε ως αποτέλεσμα την εξασθένηση της τουρκικής ενότητος και ισχύος,προς όφελος της επικείμενης επαναστάσεως των Ελλήνων.
Με την κήρυξη του πολέμου εναντίον του Αλή πασά εκδόθηκε σουλτανικό «δόγμα»,σύμφωνα με το ο-ποίο,όσοι έρχονταν να πολεμήσουν στο πλευρό των σουλτανικών δυνάμεων,θα έπαιρναν πίσω τα χωριά τους και τις ιδιοκτησίες τους.Ο σουλτάνος απέβλεπε κυρίως στον προσεταιρισμό των Σουλιωτών,που απο-τελούσαν αξιόλογη πολεμική δύναμη.Για τους Σουλιώτες η ευκαιρία ήταν μοναδική.Έτσι ήλθαν σε επαφή στα Σύβοτα (νησάκια στις ακτές της Θεσπρωτίας) με τον υποναύαρχο του τουρκικού στόλου Αλή βεγή και δήλωσαν πως θα υπηρετούσαν στον τουρκικό στρατό εναντίον του προαιώνιου εχθρού τους,εφόσον θα ε-τηρείτο το σουλτανικό δόγμα να επιστρέψουν στην πατρίδα τους.Ο Αλή βεγής,αφού τους διαβεβαίωσε για την τήρηση της σουλτανικής αποφάσεως,με τη βοήθεια 300 Σουλιωτών ανάγκασε τον Αλβανό διοικητή Βελή πασά να παραδώσει την Πρέβεζα.Από εκεί οι 300 Σουλιώτες έφθασαν στο σουλτανικό στρατόπεδο των Ιωαννίνων και ζήτησαν την εκτέλεση της υποσχέσεως που τους δόθηκε.Ο αρχηγός όμως του σουλτα-νικού στρατού Ισμαήλ Πασόμπεης,που εν τω μεταξύ είχε προαχθεί σε πασά,αν και αρχικά δέχθηκε να έλθουν οι Σουλιώτες ως σύμμαχοι στο στρατόπεδο των Ιωαννίνων,τελικά υπαναχώρησε,ενδίδοντας στις εκκλήσεις Τουρκαλβανών συμβούλων του,που τον έπεισαν να μην αποδοθεί η περιοχή του Σουλίου στους Σουλιώτες,γιατί,όπως έλεγαν,ποτέ αυτοί δεν θα γίνουν πιστοί υπήκοοι του σουλτάνου,αφού «ποτέ ραγιά-δες δεν έζησαν,ούτε χαράτζι επλήρωσαν».Έτσι ο Ισμαήλ Πασόμπεης,Αλβανός και ο ίδιος,όχι μόνο δεν τους επέτρεψε να αναχωρήσουν για την πατρίδα τους,αλλά σχεδίαζε και την πλήρη εξόντωσή τους.
Οι Σουλιώτες που πληροφορήθηκαν τις προθέσεις του Ισμαήλ πασά εξουσιοδότησαν τον Μάρκο Μπότσα-ρη να έλθει,μέσω του συμβούλου του Αλή πασά Αλεξάνδρου Νούτσου,Φιλικού,σε επαφή μαζί του για να συζητήσουν μια ενδεχόμενη συμμαχία.Για το θέμα της συμμαχίας του Αλή πασά και Σουλιωτών υπάρχουν δύο αντίθετες απόψεις.Σύμφωνα με την άποψη Κουτσονίκα,Σουλιώτη αγωνιστή του 21,οι Σουλιώτες ήδη από τον καιρό της διαμονής τους στην Κέρκυρα γνώριζαν τα σχέδια της Φιλικής Εταιρείας και μάλιστα, όταν ήλθαν στο σουλτανικό στρατόπεδο των Ιωαννίνων,είχαν κρυφές συνεννοήσεις με τους Φιλικούς συμ-βούλους του Αλή πασά.Απώτερος σκοπός της συμμαχίας τους με τον σουλτάνο ήταν να μπορέσουν να φύγουν από τα Επτάνησα,αφού τους απαγόρευαν την έξοδο οι Άγγλοι,και στη συνέχεια να μεταπηδήσουν στο στρατόπεδο του Αλή,ενισχύοντας τον τελευταίο στον πόλεμό του εναντίον της Πύλης,ώστε να απασχο-λούνται οι σουλτανικές δυνάμεις εκεί και να δράσουν ελεύθερα οι Έλληνες επαναστάτες στην Πελοπόννη-σο.
Σύμφωνα με την αντίθετη άποψη,του Χριστόφορου Περραιβού,οι αγώνες των Σουλιωτών στο πλευρό του Αλή δεν είχαν ακόμη εθνικό χαρακτήρα,αλλά απέβλεπαν μόνο στην επανάκτηση της πατρικής γης.Η γνώ-μη του Περραιβού επίσης ήταν πως καμιά συνεννόηση δεν είχε προϋπάρξει με τους Φιλικούς.Επιδίωξαν τη συμμαχία με τον Αλή αποβλέποντας στην επανάκτηση της πατρικής γης,όταν διαπίστωσαν πως δεν θα την έπαιρναν βοηθώντας τον σουλτάνο.
Ανεξάρτητα από το ποια ήταν τα κίνητρά τους,για να συμμαχήσουν με τον Αλή έθεσαν τους εξής όρους: να τους επιστραφεί το Σούλι με όλη τη γύρω από 60 χωριά περιοχή και το οχυρό της Κιάφας,να τους δοθεί οικονομική ενίσχυση από 200.000 γρόσια και ως όμηρος ένας από τους εγγονούς του Αλή πασά.Οι ίδιοι θα έδιναν ως ομήρους έξι Σουλιώτες.
Πραγματικά ο Αλή πασάς δέχθηκε τους τόσο βαρείς γι’ αυτόν όρους των Σουλιωτών,γιατί ήταν η μόνη ση-μαντική βοήθεια στην οποία μπορούσε πια να ελπίζει.Επιπλέον υποσχέθηκε να δίνει 100 γρόσια τον μήνα σε κάθε Σουλιώτη που θα πολεμούσε γι’ αυτόν.Είχε ήδη εγκαταλειφθεί από τους πιο ικανούς συνεργάτες του,ακόμη και από τους ίδιους τους γιους του,που είχαν παραδώσει στους Τούρκους τις πιο ισχυρές του θέσεις,τα φρούρια Ναυπάκτου,Πρέβεζας,Πάργας και Μπερατιού,και ήταν αποκλεισμένος μέσα στο φρού-ριο των Ιωαννίνων,το Ιτς Καλέ.Είκοσι έξι πασάδες ήταν επικεφαλής πολυάριθμου τουρκικού στρατού,που είχε κατακλύσει την περιοχή μεταξύ Ιωαννίνων,Πρέβεζας και Πάργας.Ο κλοιός της τουρκικής πολιορκίας τον περιέσφιγγε ήδη απειλητικά.
Οι Σουλιώτες με τον εγγονό του Αλή πασά Χουσεΐν,γιο του Μουχτάρ πασά,αφού κατόρθωσαν να διαφύ-γουν από το σουλτανικό στρατόπεδο,ξεκίνησαν στις 6 Δεκεμβρίου για το Σούλι έχοντας μαζί τους διαταγή του Αλή πασά προς τον φρούραρχο του Σουλίου Μουρτοτζιάλη να τους παραδώσει τη γη τους.Την επο-μένη και ενώ τους χώριζαν 6 ώρες πορεία από το Σούλι κατέλαβαν εξ εφόδου φρούριο του χωριού Βαρι-άδες,που το θεωρούσαν σημαντικό έρεισμα για τις μελλοντικές τους επιχειρήσεις.Η κατάληψη του φρουρί-ου μπορεί να θεωρηθεί ως ένα από τα πρώτα επαναστατικά επεισόδια.Την ίδια μέρα έφθασαν στο Σού-λι.Επειδή οι Λιάπηδες (Ζουλακιώτες Τουρκαλβανοί) αρνήθηκαν,παρά τη συμφωνία Σουλιωτών και Αλή,να επιστρέψουν τις σουλιώτικες ιδιοκτησίες,ένα τμήμα Σουλιωτών αναγκάσθηκε να μείνει εκεί για να τους πολιορκεί,ενώ οι υπόλοιποι ανέλαβαν να εκκαθαρίσουν την περιοχή από τους Αλβανούς Τσιάμηδες συμ-μάχους του Ισμαήλ Πασά,τους οποίους είχε διατάξει να επιτεθούν εναντίον των αποστατών Σουλιωτών. Λίγες ημέρες αργότερα οι Σουλιώτες νίκησαν τους Τσάμηδες και ανάγκασαν τους Λιάπηδες να παραδώ-σουν τελικά τις σουλιώτικες ιδιοκτησίες που κρατούσαν.Έτσι στις 12 Δεκεμβρίου 1820,το Σούλι ήταν ε-λεύθερο και αυτή η ημερομηνία αποτελεί ορόσημο του Αγώνος,γιατί το Σούλι ήταν η πρώτη ελληνική πε-ριοχή που απελευθερωνόταν από τους Τούρκους.Εξαίρεση αποτελούσε το φρούριο της Κιάφας,ο φρού-ραρχος του οποίου,εκτελώντας προφανώς μυστική διαταγή του Αλή πασά,αρνιόταν να το παραδώσει στους Σουλιώτες.Ωστόσο 50 Σουλιώτες ξεγελώντας τον πως δήθεν ήθελαν να διαπραγματευτούν μαζί του μπήκαν δυο δυο στο φρούριο και τελικά τον πειθανάγκασαν να δεχθεί να πάρουν μέρος και αυτοί στη φρούρησή του.
Από τη στιγμή αυτή οι Σουλιώτες επιδόθηκαν σε συνεχή αγώνα για να κρατήσουν ελεύθερη τη χώρα τους, ενώ παράλληλα οι Τούρκοι συνειδητοποίησαν πως ο πραγματικός εχθρός τους δεν ήταν τώρα πια ο πολι-ορκημένος στα Ιωάννινα Αλή πασάς,αλλά οι Σουλιώτες που είχαν επανακτήσει τα ισχυρά ερείσματά τους. Έτσι οι Τούρκοι ανέλαβαν ανελέητο αγώνα εναντίον των Σουλιωτών.Στον Ισμαήλ πασά,που θεωρήθηκε υπεύθυνος από τον Σουλτάνο για τις επαναστατικές ενέργειες και τις επιτυχίες των Σουλιωτών,δόθηκε βραχύτατη προθεσμία,υπό την απειλή αυστηρότατων κυρώσεων,για να τους συντρίψει.
Ο Ισμαήλ πασάς,για να ανταποκριθεί στη σουλτανική εντολή,έστειλε αμέσως 7.000 στρατό εναντίον των Σουλιωτών,ο οποίος κατέλαβε τις επίκαιρες θέσεις Δερβιτσανά και Λέλοβο.Με εντολή του επίσης τοποθε-τήθηκαν φρουρές στη Βογόρτσα,Τόσκεσι και Πέντε Πηγάδια (Κλεισούρα) και ενισχύθηκαν οι φρουρές της Άρτας και της Πρέβεζας.
Ο σουλτάνος τότε υποχρέωσε τον πατριάρχη να εκδώσει δύο αφορισμούς,στις 24 Δεκεμβρίου 1820 και στις 4 Ιανουαρίου 1821,εναντίον των Σουλιωτών που θα πολεμούσαν στο πλευρό του Αλή πασά.Στα πλαί-σια αυτής της τακτικής των Τούρκων εντάσσεται και η διαταγή που δόθηκε στον μητροπολίτη Άρτας Πορ-φύριο να νουθετήσει,απειλήσει και δωροδοκήσει τους κατοίκους των γύρω χωριών για να μην προσχωρή-σουν στους Σουλιώτες.Όπως ήταν φυσικό ούτε οι αφορισμοί ούτε οι προσπάθειες του Πορφυρίου επη-ρέασαν την απόφαση των Σουλιωτών να πολεμήσουν τους Τούρκους.Παράλληλα παράγγελνε στους Σου-λιώτες να καταθέσουν τα όπλα.Εκείνοι όμως απάντησαν στον Ισμαήλ πασά με επιστολή (17 Δεκεμβρίου ή 17 Ιανουαρίου),στην οποία του έγραψαν πως αποκλειστικά υπεύθυνος για την αποστασία τους ήταν ο ίδιος που δεν τήρησε το σουλτανικό δόγμα.
Οι Σουλιώτες,αφού διευθέτησαν τα σχετικά με την πολιτική τους διοίκηση (8μελή κυβέρνηση υπό τον Νό-τη Μπότσαρη και αρχιστράτηγο τον Μάρκο Μπότσαρη),έστειλαν εκπροσώπους τους από τη μια στον πρώην επίσκοπο Άρτας Ιγνάτιο,που διέμενε τότε στην Πίζα και κατείχε μεγάλο βαθμό στην ιεραρχία των Φιλικών,για να ζητήσουν οδηγίες και πολεμοφόδια,τα οποία και σύντομα τους στάλθηκαν,και από την άλλη στην Κέρκυρα,για να συνεννοηθούν με τους άλλους Φιλικούς.Αμέσως μετά ανέλαβαν αντεπίθεση. Στις 22 Δεκεμβρίου κατέλαβαν το χωριό Θεριακίς,προσέβαλαν στους Κουμουζάδες 200 Τούρκους ιππείς, οι οποίοι συνόδευαν μεταφορείς πολεμοφοδίων και τροφών,και κατέλαβαν τα Πέντε Πηγάδια,που τα ε-γκατέλειψαν έντρομοι οι Τούρκοι φρουροί.Έτσι οι σουλτανικές δυνάμεις έχασαν τον έλεγχο της επικοινω-νίας μεταξύ Ιωαννίνων,Άρτας και Πρέβεζας.Στην προσπάθειά του να επανακτήσει την οχυρή θέση Πέντε Πηγάδια ο Ρούμελη βαλεσή Σελήμ πασάς επικεφαλής 5.000 στρατιωτών ηττήθηκε με μεγάλες απώλειες από τον Μάρκο Μπότσαρη.Στα μέσα Ιανουαρίου οι Σουλιώτες μετά από οκτάωρη μάχη επέτυχαν να διώ-ξουν τους Τούρκους από τα Τσεριτσανά και να καταλάβουν τα χωριά που εγκαταλείφθηκαν από τους Τούρκους,Πλέσσα και Γρατσανά.Τους έδιωξαν επίσης από την επαρχία του Λελόβου.
Οι παραπάνω επιτυχίες των Σουλιωτών ενθάρρυναν τον Αλή πασά.Τις ημέρες εκείνες είχαν έλθει σε επα-φή μαζί του οι μπέηδες Γιουσούφ,Ομέρ Βρυώνης,Σιλιχτάρ,Άγος Μουχουρδάρης και άλλοι,που ήταν δυσα-ρεστημένοι με την Ισμαήλ πασά επειδή καθυστερούσε τις βαθμολογικές προαγωγές τους.Ο Αλής συμφώ-νησε με τους μπέηδες να ενεργήσουν ταυτόχρονη επίθεση εναντίον του σουλτανικού στρατού∙ από τη μια ο Αλή πασάς με 2.000 θα επιχειρούσε έξοδο από τα Ιωάννινα και από την άλλη οι μπέηδες θα έκαναν επίθεση στο τουρκικό στρατόπεδο από τα πλάγια και τα νώτα.Ο Αλή πασάς ζήτησε τότε και τη βοήθεια των Σουλιωτών στην επιχείρηση αυτή.Οι Σουλιώτες προσποιήθηκαν ότι θα τον βοηθούσαν,αν ανέβαλλε για λίγο την επιχείρηση και συγχρόνως ο απεσταλμένος τους καθυστερούσε σκόπιμα.Και οι μπέηδες τελι-κά δεν κινήθηκαν,γιατί την παραμονή της επιχειρήσεως που είχε σχεδιασθεί να γίνει σε συνεργασία με τον Αλή πασά προήγαγε ο Ισμαήλ πασάς τον Ομέρ Βρυώνη σε βεζίρη και τον Γιουσούφ σε πασά.Ο Αλή πα-σάς,όμως,που δεν είχε ενημερωθεί σχετικά με την στάση των μπέηδων,κινήθηκε μόνος του (14 Ιανουαρίου 1821).Οι 1.500 Αλβανοί του,υπό τον Μάνε Ντούντο,αγωνίσθηκαν με πείσμα και κατόρθωσαν να περιο-ρίσουν τους Τούρκους στο μισό τμήμα της πόλεως των Ιωαννίνων.Τελικά όμως οργανωμένη αντεπίθεση όλου του τουρκικού στρατού έτρεψε τις δυνάμεις του Αλή σε φυγή.Τότε σκοτώθηκε και ο Μάνε Ντούντο.
Η απόφαση των Σουλιωτών να μην συμπράξουν με τον Αλή πασά εναντίον των Τούρκων ήταν σωτήρια για την εθνική υπόθεση.Η βοήθειά τους θα μπορούσε να συντελέσει στη νίκη του Αλή πασά εναντίον των σουλτανικών στρατευμάτων και το πιθανότερο θα ήταν στη συνέχεια ο νικητής Αλής να ζητούσε αμνηστία από την Πύλη και σε αντάλλαγμα να τασσόταν στο πλευρό της εναντίον των Ελλήνων.
Τελείως ανίσχυρος ο Αλή πασάς μετά την ήττα του είδε σαν ανέλπιστη τύχη την αποστασία από το σουλτανικό στρατόπεδο των υπολοίπων αξιωματούχων που δεν είχαν προαχθεί και είχαν τον φόβο μήπως προδοθούν οι επαφές τους με τον Αλή πασά.Έτσι την επομένη ημέρα στο στρατόπεδό του έφθασαν ο Σιλιχτάρ Πόττας,ο Άγος Μουχουρδάρης,ο Ταχήρ Αμπάζης με 700 Αλβανούς.Αργότερα οι αποστάτες από το σουλτανικό στρατόπεδο Αλβανοί έφθασαν τους 1.500.Ο Αλή πασάς τους έστειλε αμέσως να συνερ-γασθούν με τους Σουλιώτες.Η συνθήκη συνεργασίας μεταξύ Αλβανών αγάδων και Σουλιωτών καπετα-ναίων υπογράφτηκε στις 15 Ιανουαρίου και διατηρήθηκε σχεδόν όλο το πρώτο έτος της Ελληνικής Επανα-στάσεως.Ίσως τότε ο Αλή πασάς παραχώρησε στους Σουλιώτες και το οχυρό της Κιάφας ή λίγο αργό-τερα,αν δεχθούμε ότι επηρεάστηκε από πλαστή επιστολή του Καποδίστρια,που ο Φιλικός Ράγκος έδωσε τον Φεβρουάριο του 1821 στους Σουλιώτες και εκείνοι φρόντισαν να διαβιβασθεί στον Αλή,ο οποίος πάντα απέβλεπε στη μεσολάβηση του Καποδίστρια για ρωσική βοήθεια.
Η προσχώρηση των Αλβανών στο πλευρό του Αλή πασά ανησύχησε ιδιαίτερα τον σουλτάνο,ήδη εξοργι-σμένο από την αδυναμία του Ισμαήλ πασά να υποτάξει τους επαναστάτες.Έτσι αποφάσισε να τον αντι-καταστήσει.Διόρισε τότε ως Μοριά βαλεσή και σερασκέρη της εναντίον του Αλή πασά εκστρατείας τον πρώην βεζίρη Χουρσήτ.Ο Χουρσήτ,αρχικά έφθασε στην Τριπολιτσά και όταν βεβαιώθηκε ότι οι φήμες για συνωμοτικές εκεί κινήσεις των Ελλήνων ήταν σπερμολογίες των κατασκόπων του Αλή πασά,που προσπα-θούσε έτσι να δημιουργήσει αντιπερισπασμό,διόρισε καϊμακάμη και αναχώρησε για τα Ιωάννινα.
Παράλληλα,ο Αλή βεγής προσπάθησε στις αρχές Φεβρουαρίου με τη μεσολάβηση των γνωστών στους Σουλιώτες Βεκήρ Τσουγαδούρο,φρούραρχο της Πρέβεζας,και του αρχηγού της επαρχίας Γιαννάκη Γιώρ-γη,να επαναφέρει τους Σουλιώτες στο σουλτανικό στρατόπεδο.Οι Σουλιώτες,με την πρόφαση πως μελε-τούν την πρόταση,κωλυσιεργούσαν και δεν έδωσαν απάντηση ως τις 20 Φεβρουαρίου.Μάλιστα σ’ αυτό το διάστημα μετέφεραν από την επαρχία Λελόβου όλα τα τρόφιμα και τα άλλα αναγκαία που υπήρχαν εκεί. Τελικά άρχισαν τις διαπραγματεύσεις,αντήλλαξαν και ομήρους,αλλά οι Σουλιώτες πρότειναν όρους δυσμε-νείς,με σκοπό να κερδίσουν χρόνο.Όταν δεν χωρούσε άλλη αναβολή και οι Σουλιώτες έπρεπε να δώσουν τελική απάντηση για τη συμφωνία,ανακοίνωσαν ότι δεν μπορούσαν να την υπογράψουν,γιατί μετά την α-πιστία του Ισμαήλ πασά δεν πίστευαν πια στις υποσχέσεις των Τούρκων.Εξαγριωμένοι οι Τούρκοι έστει-λαν τον Γιουσούφ πασά και τον Χασάν πασά να επιτεθούν εναντίον του Νικολάου Τζαβέλλα που βρι-σκόταν τότε στη Φιλιππιάδα.Μετά επίμονη μάχη 12 ωρών,κατά την οποία ενίσχυσε τους συμπατριώτες του και ο Νότης Μπότσαρης,οι Σουλιώτες αναγκάστηκαν να αποσυρθούν στο Σούλι,όπου με την άμυνά τους υπολόγιζαν να ανακόψουν την ορμητική προέλαση των Τούρκων (12 Μαρτίου).
Στις 15 Μαρτίου έφθασε ο Χουρσήτ πασάς στα Ιωάννινα ως αρχιστράτηγος των επιχειρήσεων εναντίον του Αλή πασά και των Σουλιωτών,σε αντικατάσταση του Ισμαήλ πασά που απέτυχε να εκπληρώσει τη σουλτανική εντολή.Πανίσχυρος,διαθέτοντας πολεμικές ικανότητες και σωφροσύνη ο Χουρσήτ πασάς,ε-πέβαλε ενότητα και πειθαρχία στο στρατόπεδο και οργάνωσε δραστήρια την πολιορκία των Ιωαννίνων.Ο Αλή πασάς κατάλαβε πόσο μεγάλος ήταν ο κίνδυνος και ζήτησε αμνηστία,ρίχνοντας την ευθύνη της α-ποστασίας του στον Ισμαήλ πασά.Ο Χουρσήτ τότε του ζήτησε παράδοση άνευ όρων,την οποία ο Αλή πα-σάς απέρριψε.Αντίθετα,πρόσφερε αμνηστία και γενναίες αμοιβές στους Σουλιώτες,αν επέστρεφαν στην υπηρεσία του σουλτάνου.Αλλά και αυτοί αρνήθηκαν,αφού σκοπός τους ήταν,σύμφωνα με τον Κουτσο-νίκα,να διατηρηθεί η εμπόλεμη κατάσταση μεταξύ Τούρκων και Αλή πασά προς όφελος της ελληνικής υποθέσεως.
Επίθεση των Σουλιωτών και των συμμάχων τους εναντίον της Άρτας και προσωρινή κατά-ληψη της πόλεως.Διάλυση της συμμαχίας Ελλήνων και Τουρκαλβανών.
Στο μεταξύ η πολιορκία του Αλή γινόταν όλο και πιο στενή και ο Χουρσήτ φαινόταν αποφασισμένος να αδιαφορήσει προσωρινά για την πολεμική δράση των Σουλιωτών και να συγκεντρώσει όλες του τις προ-σπάθειες για την κατάληψη των Ιωαννίνων.Αυτή την αλλαγή τακτικής του Χουρσήτ εκμεταλλεύθηκαν οι Έλληνες και,συνεννοημένοι με τους άλλους πολεμιστές της δυτικής Στερεάς,έστρεψαν το ενδιαφέρον τους προς την Άρτα,όπως τους ζητούσε με αλλεπάλληλες επιστολές ο Αλή πασάς,αποβλέποντας στην αμέσως μετά επιχείρηση απελευθερώσεώς του από τους ενισχυμένους μετά την κατάληψη της Άρτας Σουλιώτες και Τουρκαλβανούς συμμάχους του.Για να τους δελεάσει τους υποσχόταν αμοιβές μεγάλες και στους Έλ-ληνες ιδιαίτερα υποστήριξη της ελληνικής επαναστάσεως.Αντίθετα όμως από τους Τουρκαλβανούς,πολλοί Σουλιώτες και οι Ακαρνάνες και Αιτωλοί,που κατά την ανανέωση της ελληνοαλβανικής συνθήκης συμ-μαχίας στο Πέτα (1η Σεπτεμβρίου) είχαν γίνει και εκείνοι μέλη της,συμφωνούσαν με τον Μαυροκορδά-το,που είχε ταχθεί εναντίον της άμεσης ενισχύσεως του Αλή πασά.Οι Έλληνες,που δυσπιστούσαν πάντα στον Αλή πασά,φοβήθηκαν πως τελικά θα προτιμήσει να δεχθεί αμνηστία από τον σουλτάνο και να κτυ-πήσει τους Έλληνες μαζί με τον σουλτανικό στρατό.Παράλληλα,είχε προταθεί ένα άλλο σχέδιο,να πραγ-ματοποιηθεί εκστρατεία για την εκκαθάριση των παραλίων,από την Πρέβεζα μέχρι την Πάργα,που θα εί-χε ως αποτέλεσμα τη δυνατότητα ανεφοδιασμού των επαναστατών της Ηπείρου.Τελικά όμως,αποφασί-στηκε η εκστρατεία εναντίον της Άρτας,χωρίς όμως προέκτασή της και ως τα Ιωάννινα.
Από τις αρχές του φθινοπώρου δυνάμεις από την Ακαρνανία,με αρχηγούς των Γώγο,τον Ράγκο,τον Κατσι-κογιάννη και άλλους,βρίσκονταν ήδη στα περίχωρα της Άρτας.Στις αρχές Νοεμβρίου η εκστρατεία ενα-ντίον της τουρκικής εστίας ήταν έτοιμη.Στις 12 Νοεμβρίου 650 Σουλιώτες υπό τους Μάρκο και Νότη Μπότσαρη και Τουρκαλβανοί σύμμαχοι υπό τους Άγο Μουχουρδάρη,Ταχήρ Αμπάζη και Τσεγκόμπεη κα-τέλαβαν τη στρατηγική θέση Μαράτι (ή Μαράτες) κοντά στον Άραχθο.Η κατάληψη όμως της Άρτας δεν ήταν εύκολη,γιατί και η οχύρωσή της ήταν αξιόλογη και ο στρατός που την υπεράσπιζε περνούσε τις τέσ-σερις χιλιάδες.Επικεφαλής τους ήταν ο Σουλεϊμάν πασάς,ο Ισμαήλ πασάς Πλιάσσα,ο Χασάν πασάς και άλλοι.
Από τις 13 Νοεμβρίου οι Τούρκοι προσπάθησαν με επανειλημμένες επιθέσεις να εκδιώξουν τους Σουλιώτες και τους συμμάχους τους από τη θέση Μαράτι,χωρίς όμως αποτέλεσμα.Σύντομα έφθασαν προς ενίσχυση των Σουλιωτών Αιτωλοακαρνάνες υπό τους Βερνακιώτη,Τσόγκα,Ίσκο,Μακρή και άλλοι,και όλοι μαζί στις 17 Νοεμβρίου,επιτέθηκαν εναντίον της Άρτας.Όπως αφηγείται ο Φιλήμων,οι Έλληνες «επιπεσόντες εκ τεσσάρων μερών κατά της Άρτης και κατακυριεύσαντες του προαστείου αυτής Μιχουτσίου,εισήλθον εις την πόλιν... Κατέλαβον το περισσότερο μέρος της πόλεως,τα μοναστήρια και τας δυνατάς εκκλησίας... Στενοχωρούμενοι δε οι σουλτανικοί βέγιδες και αγάδες Αλβανοί,ή ως βλέποντες συμπολεμούντας μετά των Ελλήνων τον Άγο Μουχουρδάρην και λοιπούς ηυτομόλησαν και εν λόγω τιμής παρεδόθησαν».Ο Χασάν πασάς όμως πρόβαλε πεισματώδη αντίσταση αλλά τελικά αναγκάσθηκε να αποσυρθεί στο φρούριο,όπου είχε ήδη κλειστεί ο Σουλεϊμάν πασάς με το μεγαλύτερο μέρος του στρατού.
Στο μεταξύ ενώ οι Τούρκοι αμύνονταν στο φρούριο της Άρτας,τουρκικές δυνάμεις από διάφορα σημεία έσπευδαν να ενισχύσουν τους πολιορκημένους.Παράλληλα ο Χουρσήτ πασάς ανέθεσε στον Αχμέτ πασά Βρυώνη να παραβιάσει τη διάβαση της Ρινιάσσας με τους 3.000 άνδρες του,στους οποίους προστέθηκε και σώμα Τσάμηδων,και να κατευθυνθεί προς την Άρτα.Παρά την προσπάθεια 1.000 Ελλήνων υπό τον Μάρκο Μπότσαρη να εμποδίσουν την προέλαση του εχθρικού αυτού σώματος,ο Αχμέτ πασάς προχώρησε ως το χωριό Λούρο και το έκαψε (31 Νοεμβρίου).Τουρκικό τμήμα επίσης πλησίασε τα όρια της Ευρυτα-νίας για να δημιουργήσει αντιπερισπασμό στις δυνάμεις των Αιτωλοακαρνάνων που βρίσκονταν στην Άρτα.
Εξάλλου τις ημέρες εκείνες είχε επιστρέψει στα Ιωάννινα ο Ομέρ Βρυώνης.Ο Χουρσήτ του ανέθεσε να ε-πιχειρήσει να προσεταιρισθεί τους συμπατριώτες του Τουρκαλβανούς,συμμάχους του Αλή πασά,αλλά και τους Σουλιώτες και αν ήταν δυνατόν και τους Αιτωλοακαρνάνες.Έτσι θα εξασθενούσε τον Αλή πασά και παράλληλα θα κατάφερνε μεγάλο πλήγμα εναντίον της ελληνικής επαναστάσεως.Στην πρόσκληση του Ομέρ Βρυώνη ανταποκρίθηκαν οι Τουρκαλβανοί και οι Έλληνες σύμμαχοί τους και έστειλαν στις 31 Νο-εμβρίου αντιπροσώπους στα Μολιανά,όπου πρώτα αποφασίστηκε τριήμερη ανακωχή.Στη σύσκεψη που ακολούθησε οι Τουρκαλβανοί παραπονέθηκαν στους Σουλιώτες και στους Αιτωλοακαρνάνες για τις κα-ταστροφές που είχαν προκαλέσει οι συμπατριώτες τους στους Τούρκους της Ελλάδος,που τις είχαν πλη-ροφορηθεί από τον Ομέρ Βρυώνη,αλλά και από τους Αλβανούς του κεχαγιάμπεη.Για να βεβαιωθούν μά-λιστα οι ίδιοι,έστειλαν εκπρόσωπό τους,τον Ταχήρ Αμπάζη,στην Αιτωλοακαρνανία και στην Πελοπόννησο με πρόσχημα την αναζήτηση εφοδίων για τον πόλεμο εναντίον των Τούρκων.Μάταια ο Αλέξανδρος Μαυ-ροκορδάτος προσπάθησε να πείσει τον Ταχήρ Αμπάζη στο Μεσολόγγι,όπου συναντήθηκαν,για τη χρησι-μότητα της συμμαχίας των Σουλιωτών με τον Αλή πασά.Οι καταστροφές των τζαμιών και άλλων τουρκι-κών μεγάρων,που είδε στο ταξίδι του,συνετάραξαν τον θρησκόληπτο Αλβανό που επέστρεψε κατά τα μέ-σα Δεκεμβρίου στην Άρτα και ανακοίνωσε στους συμπατριώτες του τα όσα είδε.Πρότεινε μάλιστα να επι-τεθούν αιφνιδιαστικά εναντίον των Σουλιωτών και να τους αιχμαλωτίσουν.Στη πρόταση αυτή αντιτάχθηκε ο Άγο Μουχουρδάρης ως «αγενές και άπιστον».Συμφώνησαν όμως όλοι οι Τουρκαλβανοί να διαλύσουν τη συμμαχία με τους Σουλιώτες και έστειλαν αμέσως αντιπρόσωπο στον Ομέρ Βρυώνη,ζητώντας του να ανα-κοινώσει την απόφασή τους στον Χουρσήτ,που τους χορήγησε με μεγάλη ευχαρίστηση αμνηστία.
Στο μεταξύ οι Σουλιώτες,εκτός από τον στρατό του Αχμέτ πασά Βρυώνη που ήταν στρατοπεδευμένος στο Λούρο,είχαν να αντιμετωπίσουν και τον Μεχμέτ Ρεσήτ πασά (Κιουταχή),που είχε φθάσει στις όχθες του ποταμού Θύαμι (Καλαμά) με 3.000 άνδρες.Οι κάτοικοι των περιοχών από όπου περνούσε ο τουρκικός στρατός έσπευδαν να δηλώσουν υποταγή.Τότε αποχώρησαν από την Άρτα και οι Αιτωλοακαρνάνες αγω-νιστές,που επειδή φοβήθηκαν μήπως ήταν αληθινές οι διαδόσεις για εισβολή του τουρκικού στρατού στις επαρχίες τους κατέλαβαν τα στενά του Μακρυνόρους.Τα στρατεύματα όμως του Μεχμέτ Ρεσήτ πασά και του Αχμέτ πασά κατευθύνθηκαν προς την Άρτα.Η κατάσταση για τους 150 Σουλιώτες, που είχαν απομείνει στην πόλη,ήταν πολύ κρίσιμη.Τότε οι Τουρκαλβανοί,που οι Σουλιώτες τους θεωρούσαν ακόμη συμμάχους, τους συμβούλεψαν να αποχωρήσουν από την Άρτα και να μεταβούν σε μια κοντινή ορεινή τοποθεσία όπου σε λίγο θα τους συναντούσαν και εκείνοι.Αλλά,ενώ οι Σουλιώτες μετακινήθηκαν αμέσως,οι Τουρκαλβανοί δεν ήρθαν προς συνάντησή τους∙ έστειλαν μόνον απεσταλμένους με επιστολή,όπου τους ανακοίνωναν τη διάλυση της συμμαχίας και τους συμβούλευαν να εγκαταλείψουν την Άρτα.
Το τέλος του Αλή πασά
Οι Σουλιώτες μετά τις επιχειρήσεις στην Άρτα και τη διάλυση της ελληνοαλβανικής συμπράξεως,είχαν αποσυρθεί στο Σούλι με σκοπό να ανασυνταχθούν και να συνεχίσουν αργότερα τον αγώνα.Ο Αλή πασάς που είχε εγκαταλειφθεί από όλους τους συμμάχους του,αποτραβήχτηκε με τους τζοχανταραίους του στο παλάτι του και διέταξε να το ανατινάξουν στον αέρα μόλις γίνει αντιληπτή απόπειρα τουρκικής εφόδου. Τότε ο Αλή Χασάν,πασάς της Εύβοιας,συνεννοημένος και με τους υπόλοιπους πασάδες που φοβόνταν μη καταστραφούν οι θησαυροί του Αλή πασά,ήλθε σε επαφή μαζί του και κατόρθωσε να τον πείσει να ζη-τήσει χάρη από τον σουλτάνο.Εκείνος θα προσπαθούσε να εισηγηθεί ευνοϊκά γι’ αυτόν αρκεί να έφευγε από το παλάτι.Ο Αλή πασάς δέχθηκε και πήγε στο νησάκι,στη μέση της λίμνης των Ιωαννίνων.Σε λίγες ημέρες ο Αλή Χασάν του ανήγγειλε ότι έφτασε το φιρμάνι με τη χάρη του σουλτάνου.Τότε ο Αλή πασάς διέταξε τον φρούραρχο του κάστρου των Ιωαννίνων να το παραδώσει στους Τούρκους.Συγχρόνως έφτασε στο νησάκι και ο Αλή Χασάν με το σουλτανικό φιρμάνι,που το αληθινό του περιεχόμενο ήταν η διαταγή του αποκεφαλισμού του Αλή πασά.Ο Αλή Χασάν έσπευσε αμέσως να εκτελέσει τη διαταγή και έτσι στις 25 (ή κατά τον Περραιβό στις 20) Ιανουαρίου του 1822 ο άλλοτε πανίσχυρος πασάς των Ιωαννίνων έπεσε θύ-μα δολιότητος και ραδιουργίας που τόσες φορές ο ίδιος είχε χρησιμοποιήσει σε βάρος των αντιπάλων του.

Το εκτενές παραπάνω απόσπασμα τα λέει όλα,αλλά ας το κωδικοποιήσουμε:

1.Ο Αλή πασάς καταδίδει στον Σουλτάνο τις προεπαναστατικές ετοιμασίες των Ελλήνων.Η αιτία άκρως προσωπική: να ελαφρύνει την επιβαρυμένη θέση του.Ο Πασόμπεης,για ανάλογες προσωπικές ιδιοτέ-λειες,τον διαψεύδει.
2.Ο Αλή πασάς στην απελπισία του προσεγγίζει Άγγλους,Τσάρο και Έλληνες (Σουλιώτες).Εδώ βρίσκεται η ρίζα της τάχαμου Σουλιωτο-αλβανικής συμμαχίας,που τίποτα συμμαχικό δεν είχε: ο Αλή πασάς κοίταζε να σώσει το κεφάλι του,ενώ οι Σουλιώτες εκμεταλλευόντουσαν την περίσταση για την καλύτερη οργάνωση του εθνικού ξεσηκωμού.
3.Ο Σουλτάνος προσεγγίζει κι αυτός τους Σουλιώτες με ανταλλάγματα.Το γαϊτανάκι παίρνει μπρος…
4.Οι ΤΣ τορπιλίζουν την συμφωνημένη απόδοση του Σουλίου στους Σουλιώτες.Τέτοια συμμαχία  Έτσι,ο Ισμαήλ Πασόμπεης,Αλβανός και ο ίδιος,όχι μόνο δεν τους επέτρεψε να αναχωρήσουν για την πατρίδα τους (οι Σουλιώτες),αλλά σχεδίαζε και την πλήρη εξόντωσή τους.
5.Αντιδρώντας οι Σουλιώτες πλησιάζουν τον Αλή πασά.Οι αιτιολογήσεις αυτής της απόφασής τους από Περραιβό και Κουτσονίκα διαφέρουν κατά το εύρος του συναισθήματος.Ο πρώτος έλεγε ότι αποσκοπού-σαν πρώτα στην απελευθέρωση της μικρής πατρίδας τους (Σούλι),ο δεύτερος ότι στόχευαν μακρύτερα, στην απελευθέρωση της μεγάλης πατρίδας (Ελλάδα).Διαφορά στην ιεράρχηση επιλογών,η ουσία και η κατάληξη ίδια.
6.Οι ΤΣ Λιάπηδες δεν τηρούν την συμφωνία παράδοσης του Σουλίου (ποια συμμαχία…) και πολιορκούνται από τμήμα Σουλιωτών,ενώ οι υπόλοιποι ανέλαβαν να εκκαθαρίσουν την περιοχή από τους Αλβανούς Τσιάμηδες συμμάχους του Ισμαήλ Πασά,τους οποίους είχε διατάξει να επιτεθούν εναντίον των αποστα-τών Σουλιωτών.
7.Οι Τούρκοι σκληραίνουν κατά των Σουλιωτών.Υποχρεώνουν τον Πατριάρχη να τους αφορίσει δις.Οι Σουλιώτες αντεπιτίθενται νικηφόρα.Αρνούνται πρόταση του Αλή πασά για συνεργασία.
8.Συντάσσονται με τον Αλή πασά οι ΤΣ αξιωματικοί του Τούρκικου στρατού που δεν προήχθησαν… Ο Αλή πασάς τους παρακινεί σε συνεργασία με τους Σουλιώτες κι εκείνοι δέχονται για τους λόγους τους.
9.Ο διάδοχος του Ισμαήλ,Χουρσήτ,επαναπροτείνει συμμαχία κατά του Αλή πασά στους Σουλιώτες.Αρνού-νται.Ο Χουρσήτ πολιορκεί τον Αλή πασά στα Ιωάννινα και  επαναλαμβάνει δελεαστική πρόταση συνεργα-σίας στους Σουλιώτες.Αρνούνται πάλι αφού σκοπός τους ήταν,σύμφωνα με τον Κουτσονίκα,να διατηρη-θεί η εμπόλεμη κατάσταση μεταξύ Τούρκων και Αλή πασά προς όφελος της ελληνικής υποθέσεως.
10.Οι Σουλιώτες με τους ΤΣ,ενισχυμένοι με Ρουμελιώτες,ελευθερώνουν την Άρτα.
11.Ο Ομέρ Βρυώνης προσεταιρίζεται ΤΣ και Σουλιώτες επιδιώκοντας και το τέλος του Αλή πασά και την υπονόμευση της Ελληνικής εξέγερσης.Και τότε οι Τουρκαλβανοί παραπονέθηκαν στους Σουλιώτες και στους Αιτωλοακαρνάνες για τις καταστροφές που είχαν προκαλέσει οι συμπατριώτες τους στους Τούρ-κους της Ελλάδος,
12.Μετά απ΄ αυτά (ο Ταχήρ Αμπάζης) Πρότεινε μάλιστα να επιτεθούν αιφνιδιαστικά εναντίον των Σου-λιωτών και να τους αιχμαλωτίσουν.Στη πρόταση αυτή αντιτάχθηκε ο Άγο Μουχουρδάρης ως «αγενές και άπιστον».Συμφώνησαν όμως όλοι οι Τουρκαλβανοί να διαλύσουν τη συμμαχία με τους Σουλιώτες και έστειλαν αμέσως αντιπρόσωπο στον Ομέρ Βρυώνη,ζητώντας του να ανακοινώσει την απόφασή τους στον Χουρσήτ,που τους χορήγησε με μεγάλη ευχαρίστηση αμνηστία. (ποια συμμαχία…)
13.Οι ΤΣ εξαπατούν τους Σουλιώτες και η Άρτα ξανατουρκεύει. (ποια συμμαχία…)

Δεν υπήρξε καμιά Σουλιωτο-αλβανική συμμαχία.Κανένας αντιτουρκικός ελληνο-αλβανικός συνασπισμός.Ίσα-ίσα,οι Τουρκαλβανοί αποχώρησαν απ΄την θολή,ιδιότυπη συνεργασία τους με τους Σουλιώτες αμέσως μόλις διαπίστωσαν ότι θίγονταν τ΄ αδέλφια τους οι Τούρ-κοι.Μεταξύ τους,Τούρκοι και Τουρκαλβανοί,τρωγόντουσαν στην υπό εξέταση φάση.Ενδο-οθωμανικός φαγωμός ήταν.Οι Σουλιώτες,ευρισκόμενοι στον ίδιο γεωγραφικό χώρο,στο κέντρο της όλης σύρραξης,χειριζόντουσαν τις περιστάσεις αποβλέποντας στην εξυπηρέτηση εθνικών Ελληνικών στόχων.

Για εκατό σχεδόν ακόμα χρόνια από τότε ο Ελληνισμός προσπάθησε με πολλούς και διάφορους τρόπους να θέσει δίπλα του το τουρκαλβανικό στοιχείο,μια και ήταν σύνοικο με τους Έλληνες της Ηπείρου.Αυτή η τουρκαλβανική ομιχλώδης λαότητα διακρινόταν πάντα για τον εμφανή ανθελληνισμό της,τσιράκι και τζουτζές των Τούρκων.Να,δείγματα της τουρκοφροσύνης τους από το παραπάνω ιστορικό κείμενο:

α) Ο Αλή βεγής,αφού τους διαβεβαίωσε για την τήρηση της σουλτανικής αποφάσεως,με τη βοήθεια 300 Σουλιωτών ανάγκασε τον Αλβανό διοικητή Βελή πασά να παραδώσει την Πρέβεζα.
β) ενώ οι υπόλοιποι ανέλαβαν να εκκαθαρίσουν την περιοχή από τους Αλβανούς Τσιάμηδες συμ-μάχους του Ισμαήλ Πασά,τους οποίους είχε διατάξει να επιτεθούν εναντίον των αποστατών Σουλιωτών.
γ) Τις ημέρες εκείνες είχαν έλθει σε επαφή μαζί του οι μπέηδες Γιουσούφ,Ομέρ Βρυώνης,Σιλιχτάρ, Άγος Μουχουρδάρης και άλλοι,που ήταν δυσαρεστημένοι με την Ισμαήλ πασά επειδή καθυστερούσε τις βαθμολογικές προαγωγές τους.
δ) Και οι μπέηδες τελικά δεν κινήθηκαν,γιατί την παραμονή της επιχειρήσεως που είχε σχεδιασθεί να γίνει σε συνεργασία με τον Αλή πασά,προήγαγε ο Ισμαήλ πασάς τον Ομέρ Βρυώνη σε βεζίρη και τον Γιουσούφ σε πασά.
ε) Τελείως ανίσχυρος ο Αλή πασάς μετά την ήττα του είδε σαν ανέλπιστη τύχη την αποστασία από το σουλτανικό στρατόπεδο των υπολοίπων (τουρκαλβανών) αξιωματούχων που δεν είχαν προαχθεί και εί-χαν τον φόβο μήπως προδοθούν οι επαφές τους με τον Αλή πασά.
στ) Παράλληλα ο Χουρσήτ πασάς ανέθεσε στον Αχμέτ πασά Βρυώνη να παραβιάσει τη διάβαση της Ρινιάσσας με τους 3.000 άνδρες του,στους οποίους προστέθηκε και σώμα Τσάμηδων,και να κατευ-θυνθεί προς την Άρτα.
ζ) οι Τουρκαλβανοί παραπονέθηκαν στους Σουλιώτες και στους Αιτωλοακαρνάνες για τις καταστροφές που είχαν προκαλέσει οι συμπατριώτες τους στους Τούρκους της Ελλάδος,

Παρατηρεί κανείς στα προηγηθέντα ότι οι Τουρκαλβανοί εκτός από τουρκόψυχοι ανθέλληνες ήσαν και ιδιοτελή πρόσωπα,αναξιόπιστοι,δίχως ηθικό έρμα.Να,κι αυτό: Είχε ήδη (ο Αλή πασάς) εγκαταλειφθεί α-πό τους πιο ικανούς συνεργάτες του,ακόμη και από τους ίδιους τους γιους του,που είχαν παραδώσει στους Τούρκους τις πιο ισχυρές του θέσεις,

Το θέμα της ΔΗΘΕΝ Σουλιωτο-αλβανικής συμμαχίας φωτίζεται από αρκετές πηγές που όλες συγκλίνουν στο προαναφερθέν συμπέρασμα: τέτοια,ποτέ δεν υπήρξε.Εδώ περιοριστήκαμε,αναγκαστικά,σε μία άκρως σοβαρή και γενικώς παραδεκτή πηγή.
Όσον αφορά την (συγχαρητήρια…) επιστολή (23 Αυγούστου 1821) του Δημητρίου Υψηλάντη στον Άγο Βασιάρη και στους ΤΣ που βρισκόντουσαν τότε στο πλάι των Σουλιωτών (...αλλ' εσείς,ω ανδρείοι Τό-σκηδες,δεν κατάγεσθε από τους μικροψύχους ανατολίτας,ούτε από τους αδόξους Σκύθας.Είσθε από-γονοι των προγόνων μας ηρώων....και το όνομά σας θέλει μείνει χωρίς αμφιβολίαν αθάνατον,ακου-όμενον και δοξαζόμενον εις όλα τα βασίλεια της γης...) αποτελεί έναν σαφή διπλωματικό και τακτικό ε-λιγμό του οξυδερκούς αξιωματικού που δεν απέδωσε όμως,εκ του αποτελέσματος,κανέναν καρπό.
Και δυο λόγια για τον Ταχήρ Αμπάζη: στρατηγός του Αλή πασά Τεπελενλή και υπεύθυνος της «αστυνομί-ας» του.Πολέμησε από το 1821 τους Έλληνες.Τα πρώτα χρόνια της επανάστασης ήταν πολύ σημαντικός Αλβανός και για κάποιο διάστημα κατά την ανταρσία του Αλή είχε συνεργασία με τους Έλληνες.Φέρεται ότι συμμετείχε στην Α' Εθνοσυνέλευση Επιδαύρου ή Πρώτη Εθνική Συνέλευση της Επι-δαύρου (20 Δεκεμβρίου 1821 - 16 Ιανουαρίου 1822) ως εκπρόσωπος των Τουρκαλβανών (!),αν και η κολιγιά τους με τους Σουλιώτες είχε λήξει. 
Στις 9-6-1824 ο Ταχήρ Αμπάζης ως στρατηγός των Τούρκων με 2.800 άντρες επιτίθεται στο Ξοδάκτυλο της Άρτας κατά των 700 επαναστατών του Τσόγκα,ο οποίος τους κατανικά και τους τρέπει σε άτακτη φυγή, αφήνοντας στο πεδίο της μάχης πάνω από 100 νεκρούς.
Όταν ο Κιουταχής,στην πολιορκία του Μεσολογγίου,πρότεινε στη φρουρά του Μεσολογγίου να παρα-δώσει την πόλη και να φύγει,ο Ταχίρ Αμπάζης,πιστό σκυλί των Τούρκων,έγραψε επιστολή στον Λάμπρο Βέικο (Σούλι ; – Αθήνα 1827∙ από τον Ιούνιο του 1825 είχε μπει εκεί και ενίσχυε την άμυνα της πολιο-ρκημένης πόλης),καθώς ήταν παλιός του γνώριμος,και τον συμβούλευσε να δεχτεί τους όρους του Κιου-ταχή.Ο Βέικος απάντησε πως ο Κιουταχής χωρίς πόλεμο δεν μπορεί να πάρει το Μεσολόγγι.Ο Κιουταχής διέταξε τότε έφοδο,αλλά χωρίς επιτυχία.Τον Ιανουάριο του 1826,ο Βέικος με τέσσερις αγωνιστές πήγε στο Ναύπλιο να ζητήσει οικονομική ενίσχυση για την άμυνα της πόλης.Κατά την απουσία του έπεσε το Με-σολόγγι.
Τέλος,συναντάμε τον Ταχήρ Αμπάζη (1829) να βοηθάει τον Κωνσταντίνο Μαρίνογλου,εκπρόσωπο πιο πριν του Αλή πασά στον Τσάρο:
--Έλαβε την επιστολή του Καποδίστρια της 2/14 Σεπτεμβρίου και τον ευχαριστεί για τις φροντίδα του να ελευθερωθεί η οικογένειά του.Ο Ταχήρ Αμπάζης,που είναι φίλος,του έστειλε δύο γιους του Μαρί-νογλου (17 και 13 ετών) και τους έβαλε στο μικρό ελληνικό-ιταλικό σχολείο της Αγκόνας.Δίνει πλη-ροφορίες για το σχολείο αυτό και επισυνάπτει δύο σχετικά έγγραφα. (έγγραφο 9).Στο ένα (9α) ο δά-σκαλος του σχολείου αυτού Δημήτριος Βρανάς εκθέτει τα της λειτουργίας του και κυρίως περιγράφει τις εξετάσεις των μαθητών του (22.9.1829): απάντησαν σε ερωτήσεις για τους κλασικούς συγγραφείς κλπ. Ένας από τους μαθητές εξεφώνησε λογίδριο προς τιμήν του Κυβερνήτη (βλ. 9β).
Για τις επιστολές Μαρίνογλου,δες:   http://kapodistrias.digitalarchive.gr/ajax_show.php?id=2020





Τρίτη, 29 Νοεμβρίου 2016

Κύπριοι φοιτητές έκαναν πορεία προς το προξενείο της Τουρκίας στην Κομοτηνή

5f1405806a17f89fcabda1bb3bd955a3_xl
Μεσημεριανές ώρες της 15/11/2016 στην επέτειο ανακήρυξης της KKTC,ο Σύλλογος Κυπρίων Φοιτητών και Φίλων Ξάνθης πραγματοποίησε πορεία διαμαρτυρίας προς το προξενείο της Τ.C.  στην Κομοτηνή.
Οι φοιτητές ξεκίνησαν από το Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο και ακολουθώντας ένα δρομολόγιο μέσω της πλατείας της πόλης, της παλιάς νομαρχίας και της οδού των δικαστηρίων, έφθασαν ως την αρχή του δρόμου όπου βρίσκεται το προξενείο της Τ.C. όπου και βρέθηκαν αντιμέτωποι με αστυ-νομικό οδόφραγμα.Η ομάδα αποτελούνταν από περίπου 25 φοιτητές,κρατούσαν σημαίες της Ελλάδας και της Κύπρου και φώναξαν συνθήματα όπως ¨Ανεξαρτησίας, ελευθερία, δημοκρατία¨. ¨Μόρφου,Κερύνεια είναι δικά μας και όχι του Ερντογάν¨  και Έξω ο Αττίλας από την Κύπρο¨.Οι φοιτητές διάβασαν την απόφαση τους,έψαλαν τον εθνικό ύμνο,ενώ μια τριμελής επιτροπή κόλλησε την απόφαση τους στον εξωτερικό τοίχο του προξενείου.Στην απόφαση αναφέρεται πως για να επιτευχθεί λύση στο Κυπριακό πρέπει η Τουρκία και οι Τουρκοκύπριοι να σεβαστούν τις αποφά-σεις των Ηνωμένων Εθνών,ζητείται να επιστρέψουν οι πρόσφυγες στα σπίτια τους,να φύγουν οι κατοχικές δυνάμεις από το νησί,να γίνει η Κύπρος ένα και μοναδικό κράτος κ.α.
Η ομάδα διαλύθηκε μετά,χωρίς να προκαλέσει κανένα επεισόδιο.
4 5 6 7

Σχόλιο: Μπράβο στους φοιτητές που έκαναν αυτή την πορεία! Άξιοι των προγόνων τους.Και λίγοι να είμαστε δεν μας νοιάζει,ο Θεός είναι μεγάλος.

Αφροδίτη Δήμα, «Ο ΘΕΣΜΟΣ ΤΗΣ ΠΡΟΙΚΑΣ ΚΑΙ ΤΑ ΠΡΟΞΕΝΙΑ ΣΤΟ ΔΗΜΟ ΘΕΣΠΡΩΤΙΚΟΥ (ΛΕΛΟΒΑ)».

Πρόκειται για μια θαυμάσια εργασία (χ.χ.) ενθουσιώ-δους ικανής φοιτήτριας.Εμπεριέχονται συνεντεύξεις με τρεις προξενήτρες και προικοσύμφωνα.Στο πρώτο μέ-ρος,η αναφορά στα του γάμου γενικώς,απηχεί,κατά την εκτίμησή μου,πανελλήνιες συμπεριφορές και δρώμενα, αποδεικνύοντας το ομοιογενές και ομότροπον του λαού μας.
Αν μιλούσα για τα γαμήλια του αρβανιτοχωριού μου, Βαρνάβας,αλλά και των γύρω χωριών της ΒΑ Αττικής, ελάχιστα θα διαφοροποιούμουν.

Κάντε λήψη - διαβάστε: 

Κυριακή, 27 Νοεμβρίου 2016

Αρβανίτισσες στο Μενίδι,1810

Σχέδιο 1
William Haygarth
Πρόκειται για δύο σχέδια του William Haygarth (1784-1825) που ήταν ένας Άγγλος ποιητής,συγγραφέας και καλλιτέχνης.
Ήταν ο μεγαλύτερος γιος του Ιωάννη Haygarth και εκπαιδεύτηκε στο Trinity College, Cambridge,όπου εγγράφηκε το 1801.Αποφοίτησε BA το 1804 και MA το 1808.Ταξίδεψε στην Ελλάδα από τον Αύγουστο του 1810 έως τον Ιανουάριο του 1811 υποστηριζόμενος από μια υποτροφία του Trinity College,αρχίζοντας από τα βορειο-δυτικά και ταξιδεύοντας ως την Αθήνα.Εκεί γνώρισε και εντάχθηκε στον κύκλο του Λόρδου Βύ-ρωνα.
Γιος γιατρού,συμφοιτητής του Βύρωνα στο Trinity College,o λογοτέ-χνης και ζωγράφος W. Haygarth ξεκίνησε τον Αύγουστο του 1810 την περιήγησή του προς τις ελληνικές γαίες και έφυγε πλημμυρισμένος εντυπώσεις τον Ιανουάριο του 1811.Φορτισμένος με το αρχαιόφιλο πνεύμα της εποχής του,από το αγγλικό περιβάλλον των γραμμάτων και των Τεχνών και πιο πλούσιος με το φιλελληνικό συναί-σθημα,που αποκόμισε μετά τη δυσκολοτάξιδη εμπειρία του στον ελλαδικό χώρο,συνέθεσε ένα μο-ναδικό έργο,ποιητικό και εικαστικό,Greece a poem in three parts; with notes,classical illustrations and sketches of the scenery,London,1814,όπου καταφέρνει να περιγράψει το ελληνικό τοπίο και περίλαμπρες αρχαιότητες σε πολύ πετυχημένες συνθέσεις,μη παραλείποντας και τα ηθογραφικά στοιχεία.
Τα Ιόνια νησιά,η Ήπειρος,η Πίνδος,η Στερεά Ελλάδα,η Αττική και ο Σαρωνικός,καθώς και η Πε-λοπόννησος είναι οι τόποι της περιοδείας του.Οι δύο χιλιάδες τετρακόσιοι περίπου στίχοι του ποι-ήματός του,που γράφηκαν κυρίως στην Αθήνα,με λεπτομερή σχόλια και παραπομπές,το ημερολό-γιό του,αλλά και οι εκατόν είκοσι ακουαρέλες καθώς και τα σχέδιά του τον καθιστούν μια από τις πιο ενδιαφέρουσες περιηγητικές μορφές. 
Περισσότερα έργα του William Haygarth δείτε εδώ.
Σχέδιο 2
Τα δύο σχέδια προέρχονται από ανάρτηση του φίλου κ. Γιάννη Γρίτση στην fb ομάδα μου Αρβα-νίτες στις 18 Φεβρουαρίου 2015.Αποτελούν φωτογραφήσεις (με κινητό τηλέφωνο μάλλον) εκθε-μάτων από την έκθεση ΟΘΩΜΑΝΙΚΗ ΑΘΗΝΑ 1458-1833 που έλαβε χώρα στην Γεννάδειο Βι-βλιοθήκη το πρώτο εξάμηνο του 2015.Επιμελήθηκα όσο μπορούσα τις πρόχειρες φωτογραφίες ώστε να είναι ευπαρουσίαστες.
Menidi gros village de 100 maison...Varibobi hameau...Monomati hameau...Cephichian village de 50 maison... από τις σημειώσεις του Felix Beaujour το 1798..
Εκτός από τις δύο Μενιδιάτισσες αρβανιτόφωνες,ο κ. Γρίτσης παρουσίαζε άλλη μία φωτογραφία (ανωτέρω) με λεζάντα: Menidi gros village de 100 maison...Varibobi hameau...Mono-mati hameau...Cephichian village de 50 maison... από τις σημειώσεις του Felix Beaujour το 1798...ΓΕΝΝΑΔΕΙΟΣ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ.
Ο Λουί Ωγκύστ Φελίξ ντε Μπωζούρ (Louis-Auguste Felix de Beaujour,1765-1836) υπήρξε Γάλλος διπλωμάτης του 19ου αιώνα.Υπηρέτησε εκτός των άλλων ως πρέσβης του Ναπολέοντα στις ΗΠΑ.
Γεννήθηκε στις 28 Δεκεμβρίου 1765 στην Καλάς (Callas) της Βαρ (Var).Σπούδασε στο Πανεπιστή-μιο της Προβηγκίας Aix-Marseille και στο Παρίσι και μπήκε στην διπλωματική υπηρεσία.Υπηρέ-τησε το 1790 ως γραμματέας της αποστολής του Δούκα Καρλ Τέοντορ στο Μόναχο και το 1791 του Φρειδερίκου Α' στη Δρέσδη.Από το 1787 ως το 1797 ήταν Γενικός Πρόξενος στην τότε τουρκοκρα-τούμενη Θεσσαλονίκη.Το 1799 διορίστηκε εκπρόσωπος του Γουστάβου Δ' της Σουηδίας στην Στοκχόλμη.Το 1800 συνδέθηκε με τον Emmanuel Joseph Sieyès στο Παρίσι και διορίστηκε Γραμ-ματέας αργότερα Πρόεδρος του Tribunat.Τα επόμενα διορίστηκε από τον Ναπολέοντα ως γενικός πληρεξούσιος στην Αμερική με αποστολή την είσπραξη των χρεών του Μεξικού προς την Γαλλία. Επέστρεψε στη Γαλλία το 1814 και τιμήθηκε με το μετάλλιο του Τάγματος της Τιμής. Ο Σαρλ-Μωρίς ντε Ταλλεϋράν-Περιγκόρ (Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord) τον απέστειλε το 1816 ως γενικό πρόξενο στη Σμύρνη.Τιμήθηκε και με το μετάλλιο του Τάγματος του Ιερού Τάφου του Ιησού.Μετά από την Σύνοδο της Βιέννης το 1815 διορίστηκε το 1817 Γενικός διευθυντής της Γαλλί-ας στην Ανατολή.Συνέχισε σε διάφορα υψηλά αξιώματα.Έγινε μέλος της Ακαδημίας ηθικών και πολιτικών επιστημών,ενώ ένα βραβείο οικονομίας ονομάστηκε προς τιμή του.Απεβίωσε στις 1 Ιου-λίου 1836 στο Παρίσι.
Πατώντας εδώ μπορείτε να κατεβάσετε το βιβλίο του Beaujour Tableau du commerce de la Grèce, I-II, Παρίσι 1800.Απ΄ αυτό,υποθέτω,προερχόταν και η παρουσιαζόμενη στην εν λόγω έκθεση σελίδα.Σε αυτήν λοιπόν,σύμφωνα με την λεζάντα,αναφερόταν ότι τότε (1798) το κεφαλο-χώρι Μενίδι συγκροτούνταν από 100 σπίτια,το χωριό Κηφισιά (Cephichian) από 50 και σημειώ-νονται οι κωμοπόλεις (hameau) Βαριμπόμπη και Μονομάτη (;).
Εν κατακλείδι,η διείσδυση στις πηγές μπορεί να μας προσφέρει τεκμηριωμένη πληροφόρηση και για τους αρβανιτόφωνους Έλληνες σε πλείστους τομείς,από την ενδυματολογία,την κοινωνικο-οικονομική κατάσταση και τόσους άλλους.
Γιάννης Βασ. Πέππας

Τετάρτη, 23 Νοεμβρίου 2016

Τα μεγαλιθικά μνημεία του Έβρου

Υπάρχουν dolmens και menhir στην Ελλάδα;
Προς απόδειξη της ιστορικής άγνοιας και της ανύπαρκτης πατριδογνωσίας των παμπλείστων εξ υμών,ναι υπάρχουν!
Ο Θεόδωρος Κυρκούδης σε δημοσίευσή του (περ. ΕΝΔΟΧΩΡΑ,τ.100,Ιούνιος 2016,σελ. 43-48) παρουσιάζει μεγαλιθικά ταφικά μνημεία και αρχέγονα τοτεμικά σύμβολα από την προϊστορική κιόλας εποχή στην (τόσο ξεχασμένη) Θράκη μας και ειδικά στον νομό Έβρου.

Κάντε λήψη - διαβάστε: 


Σάββατο, 19 Νοεμβρίου 2016

Γιάννης Σκαρίμπας, Το 1821 και η αλήθεια


Για να μιλήσεις για το 1821,έχει πει ο Σαράντος Καργάκος,πρέπει να έχεις μελετήσει τουλάχιστον 20.000 σελίδες γι΄ αυτό.Βέβαια,ο ίδιος τα έχει κάνει θάλασσα με τους αρβανιτόφωνους Έλληνες,αλ-βανογενείς και αλβανόφωνους τους ανεβοκατεβάζει.Στο δίτομο δοκίμιο (παρουσιάζεται εδώ ενιαίο) του Γιάννη Σκαρίμπα για το ΄21 από τις πρώτες σελίδες καταλαβαίνει ο αναγνώστης ότι ο συγγρα-φέας του λειτουργεί με υποκειμενισμό και προκατάληψη.Οι ιδέες του για τον κοινωνισμό,όπως ο ίδιος αναφέρει αυτό που σήμερα είναι γνωστό ως μαρξιστική θεώρηση,κυριαρχούν στην εξέταση πηγών και δεδομένων και διαθλούν την δεοντολογία και μεθοδολογία.
Ο Γ.Σ. εμπλέκει την κλασσική περίοδο,τον ΜέγΑλέξανδρο,το Βυζάντιο και τον Μεσαίωνα,το 1821 και την Γαλλική επανάσταση,τον συμμοριτο-εμφύλιο και την Σοβιετική Ένωση.Όλα αυτά με μία γλώσ-σα άκρως ιδιότυπη και κουραστική.Ο σκοπός του είναι ένας και συγκεκριμένος: ο εθνικός ξεσηκωμός δεν μπορεί να είναι τελικά δικαιωμένος αν δεν επικρατήσει κοινωνική δικαιοσύνη.Για τον Γ.Σ. το πρώτο σκέλος στο ΄21 επιτεύχθηκε.Ο Τούρκος δυνάστης διώχτηκε.Αλλά η κοινωνική αποκατάσταση παρέμεινε ζητούμενο.Ο Τούρκος αποτελούσε την μία πλευρά του νομίσματος,στην σκλαβιά και κα-τακτητική αιχμαλωσία της Ελλάδας.Η άλλη πλευρά συνετίθετο από τους Κοτζαμπάσηδες,τους Φα-ναριώτες,το Πατριαρχείο και τον ανώτερο κλήρο.Αυτό το μείγμα εξουσιαστών όχι μόνο δεν έφυγε, αλλά με την σύσταση του ελληνικού κράτους ανέλαβε τα ηνία.Για τον Γ.Σ. η επανάσταση του ΄21 απέτυχε.
Βέβαια,τα παραπάνω είναι λίγο πολύ γνωστά και ο Γ.Σ. τα στηρίζει αρκούντως.Αξίζει ακόμα να το-νιστεί ότι είναι γνήσιος πατριώτης.Διαβάζοντάς τον διαπιστώνει κανείς την αγάπη του για την πα-τρίδα.Ήταν γόνος αγωνιστών του ΄21,εξάλλου,και δεν μπορούσε να ντροπιάσει τη φύτρα του.Σημει-ώστε δε,ότι για τον Γ.Σ. το ελληνικό έθνος συνεχιζόταν κανονικά από την αρχαιότητα ως το ΄21.Πόση αντίθεση,αλήθεια,με τους σημερινούς θολωμένους αριστερούς που αδιάντροπα τσαμπουνάνε ότι το έθνος μας προέκυψε μετά την απελευθέρωση.
Από το ανάθεμα του Γ.Σ. δεν γλιτώνουν ούτε οι λόγιοι με τις ελληνικούρες τους,ούτε ο Κοραής,ο Κα-ποδίστριας,ο Παπαρρηγόπουλος και τόσοι άλλοι.Για τον συγγραφέα καθαγιασμένο και υψηλό μένει μόνο το λαϊκό τσαρούχι,αδικαίωτο στο τέλος,και ο Ρήγας Φεραίος.
Είπαμε,για να σχηματίσεις στέρεα και ευκρινή εικόνα για το ΄21 πρέπει να έχεις αφιερώσει πολύ χρό-νο πάνω σε χιλιάδες σελίδες.Σε αυτές εντάσσω,οπωσδήποτε,τα γραμμένα από τον Γ.Σ. που,αν και αγγίζουν την μονομέρεια και το αιρετικό,προσφέρουν υλικό και πρίσμα στον μελετητή και τον ανι-χνευτικό κριτικό πολίτη.
Γιάννης Βασ. Πέππας

Κάντε λήψη - διαβάστε: 

Τετάρτη, 16 Νοεμβρίου 2016

Αρχαίο Όρραον Ηπείρου

Αρχαίο Όρραον

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια

Ανάκτορο Α, Ακρόπολης Όρραον

Ανάκτορο Δ, Ακρόπολης Όρραον

Τοπογραφικό σχέδιο Αρχαίας Ακρόπολης Όρραον

Ερείπια υδατοδεξαμενής στην αρχαία ακρόπολη Όρραον

Μυρτάλη - Ολυμπιάδα, Χρυσό περίαπτο, Aρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης
Η αρχαία ακρόπολη Όρραον βρίσκεται στο λόφο Καστρί (ύψωμα 345m), στα όρια των νομών Άρτας και Πρέβεζας,[1] ανάμεσα από τα χωριά Γυμνότοπος Πρέβεζας και Αμμότοπος Άρτας.[2][3] Η οδική προσπέλαση του αρχαιολογικού χώρου γίνεται μέσω του συνοικισμού Καστρί.

Ονομα - Τεκμηρίωση - Ετυμολογία

Το όνομά της πόλης είναι γνωστό από την αρχαία γραπτή παράδοση και από επιγραφικά κείμενα του 4ου και 2ου αιώνα π. Χ. Το Όρραον μελετήθηκε αρχικά από Γερμανούς αρχαιολόγους του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου (1972) και από τον Καθηγητή αρχαιολογίας Σωτήριο Δάκαρη ο οποίος έγραψε: «Ο αρχαίος οικισμός στη θέση Καστρί Γοργόμυλου ταυτίζεται με το Όρραον, με βάση την επιγραφή της Αμβρακίας . Είναι το αυτό με το Horreum που αναφέρει ο Τίτος Λίβιος κατά τις επιχειρήσεις των Ρωμαίων στην Ήπειρο το 168 π.Χ.» [4])( Σωτήριος Δάκαρης, 1965). Μόλις την πενταετία 2000-2005 η ακρόπολη αυτή έγινε επισκέψιμη στο κοινό χάρις στις εργασίες της ΙΒ Εφορείας Αρχαιοτήτων Ιωαννίνων [5],[6].
Σύμφωνα με τον ιστορικό Π. Αραβαντινό[7] o οικισμός αυτός στην Αρχαία Μολοσσία αναφερόταν ως Ωρείον [8]. Συγκεκριμένα, ο Αραβαντινός γράφει: "Ωρείον ήτο πόλις ποτέ της Μολοσσίας, μεσόγειος, κειμένη ίσως πλησίον του Αγίου Γεωργίου, χωρίον της, του Καραβασαρά, περιοχής, όπου ερείπια άξια λόγου σώζονται"[9]. Ο Καραβασαράς ήταν επί Τουρκοκρατίας ο Γοργόμυλος (Καρβασαράς ήταν η Αμφιλοχία, από το Caravan Serai= Πανδοχείον). Ο Γοργόμυλος (Καραβασαράς) ήταν επαρχία (ναχαές, ναχιγιές) της Τουρκικής Διοίκησης Άρτας, μαζί με τους ναχαέδες Κάμπου, Βρύσης, Λάκκας, Τζουμέρκων, και Ραδοβυζίου.[10].
Η ελληνική λέξη Ωρείον, προέρχεται από το ρήμα Ωρεύω, που σημαίνει φροντίζω, μεριμνώ για κάποιον. Συνώνυμο είναι επίσης και το ρήμα Ωρέω που σημαίνει Χρονίζω, από το οποίο Ώρος σημαίνει χρόνος, Ώρα είναι η γνωστή μας λέξη και ώρημα είναι το αντικείμενο φροντίδας και επιμέλειας. Συνεπώς το Ωρείον είναι το οίκημα φυλάκων, φυλακείον και αργότερα Φρούριο.[11].
Στα λατινικά ο Τίτος Λίβιος αναφέρει την ακρόπολη του Όρραου ως Horreum (= Αποθήκη οίνου και εμπορευμάτων, σίτου, κλπ) ενώ σήμερα οι αρχαιολόγοι στις επιγραφές το αναγράφουν ως Orrhaon μεταγράφοντας απλώς την προφορά σε λατινική γραφή. Συνεπώς οι όροι Horreum και Ωρείον ταυτίζονται.[12].

Ιστορία

Το Αρχαίο Όρραον αποτελεί μια εντυπωσιακή αρχαία ακρόπολη των Μολοσσών. Όλοι οι οικισμοί των Μολοσσών από το υψίπεδο των Ιωαννίνων προς την πεδιάδα της Άρτας και τον Αμβρακικό Κόλπο, με τις κοιλάδες Λούρου και Αράχθου, αποτελούσαν πέραν των άλλων σκοπών (φυλάκια, φρούρια) και ενδιάμεσους σταθμούς διακίνησης προϊόντων. Το Όρραον ιδρύθηκε τον 4ο αιώνα π.Χ. σε μια στρατηγική θέση (ύψωμα) πλησίον της Αρχαίας Αμβρακίας. Η ακρόπολη είναι οχυρωμένη με ισχυρό διπλό τείχος, το οποίο ενισχύουν τετράγωνοι πύργοι. Εντός των τειχών σώζονται σε πολύ καλή κατάσταση ιδιωτικές κατοικίες και πιθανά ανάκτορα αξιωματούχων. Η ίδρυση και ο περιτοιχισμός του Ορράου πρέπει να έγινε επί του βασιλέως των Μολοσσών Αλκέτα Α΄ (385-370 π.Χ.) ή το αργότερο στο δεύτερο τέταρτο του 4ου αιώνος π.Χ. Η επιλογή της στρατηγικής αυτής θέσης από τους φιλόδοξους Μολοσσούς έγινε, αφενός για τον έλεγχο του εμπορικού διαύλου επικοινωνίας με τη Νότιο Ελλάδα και αφετέρου για τη φύλαξη του ζωτικής σημασίας για την άμυνα του κράτους τους στρατιωτικού περάσματος[6]. O Αλκέτας Α΄ ήταν Μολοσσός βασιλιάς της Ηπείρου, γιος του Θαρρύπα (ή Θάρυπου) και απέκτησε δύο παιδιά. Τον Αρρύβα, μετέπειτα παππού του Βασιλιά Πύρρου Α' της Ηπείρου, και τον Νεοπτόλεμο Β', μετέπειτα παππού του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Υπενθυμίζεται ότι η Μυρτάλη - Ολυμπιάδα είναι κόρη του Νεοπτόλεμου Β', και επειδή έμεινε ορφανή σε μικρή ηλικία, την μεγάλωσε ο θείος της Αρύββας, ο οποίος παντρεύτηκε την μικρότερη αδελφή της και ανεψιά του Τρωάδα. Ενώ βρισκόταν υπό την κηδεμονία του Αρύββα, η Μυρτάλη πήγε ως ενήλικη νεαρά πριγκίπισσα «για διακοπές» στη Σαμοθράκη, για να συμμετάσχει στα Καβείρια Μυστήρια. Εκεί γνώρισε τον Φίλιππο Β΄ με τον οποίο σύντομα παντρεύτηκε. Η Μυρτάλη - Ολυμπιάδα και η αδελφή της Τρωάδα μεγάλωσαν στην νότια περιφέρεια των Μολοσσών, Αρχαία Αμβρακία, και Αρχαίο Όρραον, στα ταξίδια της δε στην Ήπειρο είναι αυτονόητο ότι διέμενε εδώ. Ταξίδια στο Αρχαίο Όρραον έκανε ως παιδί και ως ενήλικας ο Μέγας Αλέξανδρος [13]. Όταν η Ολυμπιάδα ίδρυσε την Ηπειρωτική Συμμαχία, τα Όρραον συμμετείχε σε αυτήν.

Η καταστροφή του Όρραου

Το έτος 168-167 π.Χ. ο οικισμός Όρραον καταστράφηκε από τους Ρωμαίους του Αιμίλιου Παύλου, με την ολοσχερή ισοπέδωση των τειχών του, επειδή ήταν μία από τις τέσσερις ηπειρωτικές πόλεις που προέβαλλαν αντίσταση κλείνοντας τις πύλες τους στις ρωμαϊκές λεγεώνες του Ανίκιου Γάλου. Το μίσος των Ρωμαίων εναντίον των Ηπειρωτών για τις επιθέσεις του Βασιλιά Πύρρου Ι στην Ιταλία, ήταν τόσο, που διέταξαν την ολοσχερή καταστροφή 70 Ηπειρωτικών πόλεων και τη σύλληψη ως δούλων 150.000 Ηπειρωτών.Στο γεγονός αυτό κάνει αναφορά ο Λατίνος ιστορικός Λίβιος [14]. Ήταν τέτοια η καταστροφή που επέφεραν οι Ρωμαίοι στην Ήπειρο, που ο γεωγράφος Στράβων, μετά από ταξίδι του στην Ήπειρο γράφει: "Εις την Εύανδρη Ήπειρον και εις όλη την Ιλλυρίαν, επικρατεί πολλή ερημίά, και όλοι οι κατοικούμενοι Οικισμοί κείτονται ερειπωμένοι".([15]) Αργότερα το Όρραον ανοικοδομήθηκε μερικώς και κατοικήθηκε επί χρόνια. Τελικά οι κάτοικοί του αναγκάστηκαν να το εγκαταλείψουν για να συνοικισθούν στη Νικόπολη που ίδρυσε ο Αύγουστος Οκταβιανός μετά τη νίκη του στη Ναυμαχία του Ακτίου εναντίον της Κλεοπάτρας και του Μάρκου Αντώνιου, το 31 πΧ.[5].

Ανασκαφές και εργασίες στο Όρραον

Η ακρόπολη Όρραον ήταν γνωστή στους ξένους περιηγητές από τον 19ο αιώνα, ενώ ο Άγγλος ιστορικός Νίκολας Χάμοντ (Nickolas Hammond) στο μνημειώδες για την τοπογραφία της αρχαίας Ηπείρου έργο του "Ήπειρος" [16], υπέθεσε ότι ο οικισμός ήταν η Φυλακή, μια πόλη που επίσης προσπάθησε να αντισταθεί στις ρωμαϊκές λεγεώνες χωρίς επιτυχία. Η πρόταση του δεν έγινε αποδεκτή από την κατοπινή έρευνα. Το έτος 1972 πραγματοποιήθηκε στον οικισμό ολιγοήμερη δοκιμαστική έρευνα από την τότε Προϊσταμένη της ΙΒ΄ ΕΠΚΑ Ιουλία Βοκοτοπούλου. Από το έτος 1972-1975 το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων υπό τη Διεύθυνση του καθηγητή κ. Σωτήριου Δάκαρη, σε συνεργασία με το Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο, άρχισαν ανασκαφική έρευνα στο «Σπίτι 1» του αρχαίου οικισμού (ανάκτορο). Η ανασκαφή του «Σπιτιού 1» συνεχίστηκε το έτος 1981. Στερεωτικές εργασίες σε τοίχους των αρχαίων οικιών έγιναν κατά τα έτη 1972, 1973, 1974, 1975, 1976 και το 1981 από τη ΙΒ΄ ΕΠΚΑ. Οι ανασκαφές και υποστηρικτικές εργασίες συνεχίστηκαν από το έτος 2003 με χρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης (3ο Κοινοτικό Πλαίσιο Στήριξης, 294.000 ευρώ) από την ΙΒ' Εφορεία Αρχαιοτήτων υπό τον καθηγητή Αρχαιολογίας Κωνσταντίνο Ζάχο και συνεχίσθηκαν μέχρι το έτος 2006. Στις ανασκαφές βρέθηκαν αρχαία νομίσματα. Ήδη από το έτος 2002 έως και 2006 η ΙΒ΄ Εφορεία αρχαιοτήτων Ιωαννίνων ολοκλήρωσε τις εργασίες στο Όρραον και αποκατέστησε το χωμάτινο δρόμο που πηγαίνει στην καστρόπολη πλέον με αυτοκίνητο, κατασκεύασε δε και χώρο στάθμευσης αυτοκινήτων.[5].

Ξενάγηση στο Όρραον

Η ξενάγηση αρχίζει με την είσοδο από την κεντρική πύλη των διπλών τειχών. Το ισχυρό διπλό τείχος, περιμέτρου 750 m., ενισχυμένο με θλάσεις και με πύργους, περιέκλειε ωοειδή έκταση 5,5 εκταρίων, με 100 περίπου σπίτια, εκτός από την απότομη και βραχώδη νότια πλευρά του λόφου, όπου δεν διατηρούνται ίχνη οχύρωσης. Ο πληθυσμός που συγκέντρωνε στην περίοδο της ακμής του υπολογίζεται σε 1.500 – 2.000 άτομα, κατά μία άποψη, ίσως όμως και μέχρι 5.000 – 10.000 άτομα αν ληφθούν υπ’ όψιν υπάρχουσες οικίες εκτός των τειχών, ερείπια των οποίων διακρίνονται αδρά. Στο εσωτερικό των τειχών διακρίνονται ίχνη δρόμων και κτίρια, που υποδηλώνουν πολεοδομική οργάνωση κατά το ευθύγραμμο γεωμετρικό σύστημα, με ένα συνήθως σπίτι σε κάθε νησίδα. Ορισμένα από αυτά τα κτίρια διατηρούνται σε άριστη κατάσταση και έχουν ονομασθεί "Οικία Α", "Οικία Β", "Οικία Γ", "Οικία Δ" κλπ.[5]. Στο βόρειο τμήμα του οικισμού θεωρείται ότι βρισκόταν ο δημόσιος χώρος, εξαιτίας της ύπαρξης του μικρού διοικητικού κτιρίου με τους ορθοστάτες και μιας μεγάλης κτιστής δεξαμενής, χωρητικότητας 400 m3. Αναπαράσταση της σκεπαστής αυτής δεξαμενής ύδατος, σχεδίασε πρόσφατα η ΙΒ' Εφορία Αρχαιοτήτων και εκτίθεται στον χώρο. Τον ειδικό φρουριακό χαρακτήρα της ως πολίσματος - φρουρίου μαρτυρούν οι στενοί δρόμοι, η έλλειψη κοινόχρηστων χώρων, ο εφοδιασμός της με δεξαμενές νερού και κυρίως ο ισχυρός ενισχυμένος με πύργους οχυρωματικός περίβολος, σε συνδυασμό με τη στρατηγική θέση του οικισμού. Δώδεκα στενοί παράλληλοι δρόμοι, με κατεύθυνση Β-Ν διασταυρώνονται με δύο κάθετους δρόμους, δημιουργώντας μακρόστενες νησίδες πλάτους 15 m. Στο πλάτος κάθε νησίδας είναι κτισμένο συνήθως ένα "σπίτι" που ορίζεται από δύο παράλληλους δρόμους. Η εξαιρετικά καλή κατάσταση διατήρησης των κατοικιών, που σε ορισμένες περιπτώσεις σώζουν και τον άνω όροφο, είναι μοναδική στον ελλαδικό χώρο προκειμένου για οικίες της ύστερης κλασικής εποχής. Οι ιδιωτικές λιθόκτιστες οικίες του Ορράου, περίπου εκατό, σπάνιας διατήρησης, σώζουν ενίοτε και τους τοίχους του άνω ορόφου ως τη στέγη, με τα παράθυρα, τις παραστάδες των θυρών και τις δοκοθήκες του άνω ορόφου. Πρόκειται για ευρύχωρα σπίτια, εμβαδού 270 m2 στον τύπο της αγροικίας, εξολοκλήρου λιθόκτιστα με ισοδομική τοιχοποιία από ντόπιο ασβεστόλιθο. Το εντυπωσιακότερο παράδειγμα, οι τοίχοι του οποίου σώζονται σε ύψος 5-7 μ., φέρει τη συμβατική ονομασία «Σπίτι Δ» ή «Οικία Δ».[6]. Κατά την άποψη του Χαράλαμπου Γκούβα το «Σπίτι Δ» έχει τέτοια ποιότητα και πολυτέλεια κατασκευής που θα πρέπει να είναι με βεβαιότητα βασιλικό ανάκτορο, στις αναλογίες φυσικά της μικρής αυτής πόλης. Συμβολικά αποκαλέσαμε το ανάκτορο αυτό «Ανάκτορο του βασιλιά Αλκέτα». Η στέγη του έχει καταρρεύσει μαζί με τμήμα της τοιχοδομίας του δευτέρου ορόφου, αλλά όλο το οικοδομικό υλικό του ανακτόρου βρίσκεται επί τόπου και είναι εφικτή η πλήρης αναστήλωση του μνημείου αυτού που είναι μοναδικό σε όλη την Ελλάδα. Σήμερα εκτός από τα καλά σωζόμενα ερείπια κτιρίων σώζονται το υδρευτικό και το αποχετευτικό σύστημα της πόλης. Ο επισκέπτης βλέπει από τη μια μεριά την κοιλάδα του Αμμότοπου και από την άλλη το πανύψηλο Ξεροβούνι. Το έτος 2010 ολοκληρώθηκε ο ασφάλτινος δρόμος προσπέλασης στο Όρραον και επίσης κοντά στο Όρραον (200-300m) βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη τα έργα κατασκευής της Ιονίας Οδού που θα ενώνει τα Ιωάννινα με την Πάτρα. Συνεπώς το Όρραον θα βρίσκεται σε απόσταση "αναπνοής" από την Ιονία οδό.[5].

Παραπομπές

  1. Άλμα πάνω Όρια Νομών, Geodata.gov.gr. 
  2. Άλμα πάνω Υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού, Αρχαιολογικοί Χώροι Nομού Άρτας.
  3. Άλμα πάνω Διαρκής Κατάλογος Αρχαιολογικών Χώρων και Μνημείων της Ελλάδος, Αρχαιολογικός χώρος στο λόφο Καστρί στο Όρραον, Αμμότοπος Άρτας.
  4. Άλμα πάνω Sotirios Dakaris, P. Cabanes, J. Andreou: Excavations in ancient Ambracia, The Journal of Archaeology, 1965
  5. ↑ Άλμα πάνω, στο:5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Χαράλαμπος Γκούβας: «Η ιστορία του Νομού Πρέβεζας», Eκδόσεις ιδρύματος "Μουσείο Τεχνών και Επιστημών Πρέβεζας Χαράλαμπος Γκούβας", 2009, ISBN 978-960-87328-2-7
  6. ↑ Άλμα πάνω, στο:6,0 6,1 6,2 Σωτήριος Ι. Δάκαρης (καθηγητής αρχαιολογίας): «Το Όρραον», Αρχαιολογική Εφημερίς, 1986, σσ. 108-146
  7. Άλμα πάνω Παν. Αραβαντινός: Χρονογραφία της Ηπείρου, τόμος Β, Σελ. 180, έκδοση 1856
  8. Άλμα πάνω Βασιλική Κωστούλα-Νταλαμάγκα:"Προέλευση της ονομασίας του αρχαίου οικισμού Όρραον", Περιοδικό Άπειρος Χώρα, τεύχος 166, σελίδα 7
  9. Άλμα πάνω Παν. Αραβαντινός: Χρονογραφία της Ηπείρου, τόμος Β, Σελ. 180, έκδοση 1856
  10. Άλμα πάνω Βασιλική Κωστούλα-Νταλαμάγκα:"Προέλευση της ονομασίας του αρχαίου οικισμού Όρραον", Περιοδικό Άπειρος Χώρα, τεύχος 166, σελίδα 7
  11. Άλμα πάνω Βασιλική Κωστούλα-Νταλαμάγκα:"Προέλευση της ονομασίας του αρχαίου οικισμού Όρραον", Περιοδικό Άπειρος Χώρα, τεύχος 166, σελίδα 7
  12. Άλμα πάνω Βασιλική Κωστούλα-Νταλαμάγκα:"Προέλευση της ονομασίας του αρχαίου οικισμού Όρραον", Περιοδικό Άπειρος Χώρα, τεύχος 166, σελίδα 7
  13. Άλμα πάνω Χαράλαμπος Γκούβας: «Η ιστορία του Νομού Πρέβεζας», Εκδόσεις ιδρύματος "Μουσείο Τεχνών και Επιστημών Πρέβεζας Χαράλαμπος Γκούβας", 2009, ISBN 978-960-87328-2-7
  14. Άλμα πάνω Livius: Historia
  15. Άλμα πάνω Στράβων, Γεωγραφικά, Ήπειρος, Ιλλυρία
  16. Άλμα πάνω Nickolas Hammond: «Epirus», Oxford, 1967, σελ. 154-156)

Βιβλιογραφία

  • Nickolas Hammond: «Epirus», Oxford, 1967, Ελληνική Μετάφραση (3 τόμοι) εκδόσεις Δωδώνη, 1995
  • Σωτήριος Ι. Δάκαρης (καθηγητής αρχαιολογίας): «Το Όρραον», Αρχαιολογική Εφημερίς, 1986, σσ. 108-146.
  • Αντώνης Νταλαμάγκας (αντιστράτηγος εα): «Ο Γοργόμυλος και η περιοχή Ξεροβουνίου», Εκδοση της αδελφότητος Γοργομυλιωτών, 2007.
  • Ελένη Παπαβασιλείου (αρχαιολόγος): «Το Όρραον», αρχαιολογικό άρθρο στό διαδίκτυο.
  • Χαράλαμπος Γκούβας: «Η αρχαία Ακρόπολη Όρραον». Άρθρο στις τοπικές εφημερίδες Πρέβεζας, 2007.
  • Χαράλαμπος Γκούβας: «Η ιστορία του Νομού Πρέβεζας», Eκδόσεις ιδρύματος "Μουσείο Τεχνών και Επιστημών Πρέβεζας Χαράλαμπος Γκούβας", 2009, ISBN 978-960-87328-2-7.

Σημείωση Γιάννη Βασ. Πέππα: Μεταφέρω εδώ (από την Βικιπαίδεια) ένα γνωστό στους διαδικτυ-ακούς τόπους θέμα.Από τον νότο (Όρραον) ως τον βορρά (Αντιγόνεια) από τα προκλασικά και πρωτύτερα χρόνια άκμαζε στα εδάφη αυτά ο κραταιός Ελληνισμός της Ηπείρου.Άμεση απόδειξη ότι ο Δωδωναίος Έλλην ερχόταν από βάθος χρόνου.Τέτοιες πολιτικές συγκροτήσεις με αυτοκρα-τορική αντίληψη δεν αποτελούν προϊόντα ολιγοχρονίας,αλλά μεστό γέννημα μακρών διεργασιών. Και ήταν γηγενής,αυτόχθων ο γιος του Δία,γιατί ο σύνολος βίος του (πνευματικός και υλικός) διέ-θετε κοινή βάση ταυτότητας,όπου απλωνόταν η Ελληνική γλώσσα.Αυτό το ομότροπον αποκλείει λογικά τον μύθο περί επήλυδων που πλασάρουν θιασώτες του α-εθνισμού και του αχταρμά. Εξάλλου,στις υποτιθέμενες εστίες των εδώ δήθεν μεταναστευσάντων ΑΠΟΥΣΙΑΖΟΥΝ ΚΡΑΥΓΑ-ΛΕΑ ό,τι δημιούργησε ο Έλληνας.Λένε,εν ολίγοις,αυτοί οι παραμυθάδες της αναθεώρησης,ότι διάφοροι πρωτόγονοι ήρθαν στην Ήπειρο και τον ευρύτερο Ελλαδικό χώρο και μετατράπηκαν κατά μαγικό τρόπο σε πολυμήχανους αγωνιστές,σε θαυματουργούς ποιητές υψηλού πολιτισμού,σε γεννήτορες της επιστημονικής και πολιτικής σκέψης,κοντολογίς σε Έλληνες! Ε,πώς να τους πάρεις στα σοβαρά...
Τον 2ο μ.Χ. αι.,στα νότια της Εγνατίας οδού,ο εκεί ορεινός όγκος,δυτικά της Οχρίδας λίμνης,αρχί-ζει να ονοματίζεται ως Άρβανον (=Ασπροβούνια,απ΄ την ρίζα αλπ- αλφ- αλβ- ,που σημαίνει λευ-κός).Οι υπάρχοντες ακόμα εκεί απόγονοι των αρχαίων Ηπειρωτών Ελλήνων θα χαρακτηριστούν προοδευτικά με τον νεοελληνικό τοπωνυμικό προσδιορισμό  Αρβανίτες.