Πέμπτη, 10 Δεκεμβρίου 2015

Το αρχαιότερο «βιβλίο» της Ευρώπης

Το αρχαιότερο «βιβλίο» της Ευρώπης

Τη στιγμή που άνθρωποι και πολιτιστικά μνη- μεία γίνονται στόχος αφανισμού από ανελέητα τρομοκρατικά χτυπήματα,η UNESCO ανοίγει συνεχώς την αγκαλιά της σε κινητά και ακίνη- τα μνημεία του παγκόσμιου πολιτισμού.Στην τεκμηριωμένη κληρονομιά της ανθρωπότητας ανήκει πλέον και ο «Πάπυρος του Δερβενίου», το αρχαιότερο σωζόμενο αναγνώσιμο «βιβλίο» της Ευρώπης,κόσμημα του Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης.Η πρόσφατη ένταξή του στον Διεθνή Κατάλογο της UNESCO «Μνήμη του Κόσμου»,ανάμεσα στα 348 σημαντικότερα κινητά μνημεία του κόσμου,καθιστά το σπουδαίο ελλη- νικό κείμενο της αρχαιότητας κτήμα της Οικουμένης.Τοποθετεί υπό τη σκέπη του διεθνούς ορ- γανισμού ένα ακόμη μνημείο [το 16ο μαζί με τα πρωτοχριστιανικά και βυζαντινά της αριστουρ- γήματα] της Θεσσαλονίκης .
Η επιτροπή αναγνώρισε την παγκόσμια αξία του μοναδικού ευρήματος που έφερε τυχαία στο φως το 1962 ασύλητος τάφος στο Δερβένι.Χρονολογημένος μεταξύ 340 και 320 π.Χ.,με περιεχόμενο που φέρεται να αναπαράγει προγενέστερο κείμενο (ανάγεται μεταξύ 420 και 410 π.Χ.),ο πάπυρος δια- σώζει σε 266 ημιαπανθρακωμένα σπαράγματα,όχι μόνο αποσπάσματα του Ιερού Λόγου από τον γνωστό ύμνο του Ορφέα,με περιεχόμενο καθαρά θεογονικό,αλλά και την κοσμογονική θεωρία των φυσικών φιλοσόφων.
Είναι το πρώτο ελληνικό κινητό μνημείο που εγγράφεται στον κατάλογο «Μνήμη του Κόσμου» –μία από τις τρεις κατηγορίες της UNESCO με τις οποίες διαφυλάσσει,προστατεύει και αναδεικνύει την ακίνητη (αρχιτεκτονικά μνημεία),την κινητή (χειρόγραφα,εικονογραφήσεις,αρχεία,ντοκουμέντα) και την άυλη πολιτιστική κληρονομιά.Μολονότι υποψήφιο στην κατηγορία αυτή ήταν ο «Ολυμπι- ακός Υμνος»,η Εθνική Επιτροπή για την UNESCO,εξήγησε στην «Κ» η πρόεδρός της Καίτη Τζιτζι- κώστα,πέτυχε την παγκόσμια διάκριση του παπύρου,βασισμένη στις διαχρονικές αξίες του αρχαίου κειμένου που επιχειρεί να δώσει απαντήσεις σε πανανθρώπινα ερωτήματα σχετικά με την ερμη- νεία του κόσμου και τη μεταθανάτια ζωή.
 Εγκόλπιο μύστη
«Ο πάπυρος δεν είναι μόνον ο παλαιότερος σωζόμενος της Ευρώπης,αλλά και ο μοναδικός που συνδυάζει με αυτόν τον τρόπο φιλοσοφική και θρησκευτική προσέγγιση,από τον οποίο δεν έχουμε μαρτυρίες,πάρα μονάχα έμμεσες ή κατά πολύ μεταγενέστερες»,αναφέρει στην «Κ» ο ομότιμος κα- θηγητής Φιλολογίας Κυριάκος Τσαντσάνογλου, ένας από τους επιστήμονες που ασχολήθηκε με την έρευνα του κειμένου.«Φωτίζει μια πτυχή της μυστηριακής θρησκείας στην κλασική εποχή και ταυτό- χρονα τη φιλοσοφική σκέψη της ίδιας εποχής.Σηματοδοτεί το πέρασμα στην πλατωνική προσέγγιση και αργότερα στην αριστοτελική σκέψη.Ως έργο κομβικής σημασίας για τη μελέτη της αρχαίας ελληνικής θρησκείας και φιλοσοφίας,αποδεικνύει την πρώιμη χρονολόγηση των ορφικών ποιημάτων και προσφέ- ρει μιαν ιδιαίτερη εκδοχή της προσωκρατικής φυσικής.Αλληγορεί τα ονόματα της θεϊκής γενεαλογίας με μια τελείως αυθαίρετη χρήση της ετυμολογίας και με γλωσσική ερμηνεία καταλήγει για να διαφω- τίσει τη διαδικασία της κοσμογονίας,θέμα μελέτης αγαπητό των Ιώνων φυσικών φιλοσόφων».Ο ά- γνωστος συγγραφέας (πιθανολογείται ότι ήταν o Ευθύφρων από τα Πρόσπαλτα [κοντά στα σημε- ρινά Καλύβια] της Αττικής) ανακατασκευάζει τις φάσεις της δημιουργίας του κόσμου,εξηγεί ο κ. Τσαντσάνογλου. «Το φυσικό σύστημα που διδάσκει (με ομοιότητες του Αναξαγόρα) ανήκει στον τρόπο σκέψης των ύστατων φυσικών φιλοσόφων.Δεν υπάρχει δημιουργία εκ του μηδενός,υποστηρίζει.Ο σημε- ρινός αισθητός κόσμος υπήρχε ανέκαθεν,αλλά σε διαφορετική μορφή.Τα στοιχεία,όντα ή εόντα,που τον συγκροτούν “υπήρχεν αεί”,ανάκατα σ’ ένα απροσδιόριστο περιβάλλον.Από τη σύγκρουσή τους,όταν πα- ρεμβαίνει μια άλλη αρχή,ο “Νους”,σχηματίστηκαν τα νυν εόντα,δηλαδή ο σημερινός αισθητός κόσμος. Οι αναφορές του σε μυστήρια,η λατρεία των ψυχών,η περιγραφή της τύχης τους στον Άδη,η καύση του μαζί με τον νεκρό μάς επιτρέπουν να χαρακτηρίσουμε το βιβλίο ως εγκόλπιο ενός μύστη,προφανώς οπαδού του Ορφισμού».
Το εύρημα που σώθηκε από θαύμα δεν είναι «ένα νεκρό έργο της αρχαιότητας αλλά ζώσα μνήμη, και η διεθνής διάκριση βάζει στον παγκόσμιο πολιτιστικό χάρτη το Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσα- λονίκης»,αναφέρει η διευθύντριά του Τζένη Αδάμ Βελένη.Το κείμενό του,«ένα συνεχές πεδίο ανά- γνωσης,τροφοδοτεί την έρευνα,ενώ ταυτόχρονα εξακολουθεί να συγκινεί και να εμπνέει τη σύγ- χρονη καλλιτεχνική δημιουργία».Καθοριστικής σημασίας για την αναγνώριση της διαχρονικής του αξίας ήταν η έκθεση του Δημήτρη Ξόνογλου το 2013.Εμπνευσμένη από τον Πάπυρο του Δερβενί- ου,αποτέλεσε την αφορμή να ξαναέρθουν στην επιφάνεια και να εκτεθούν μόνιμα στο σύνολό τους τα ημιαπανθρακωμένα κομμάτια σε 16 γυάλινους πίνακες.
Εξαιρετικά εύθρυπτος
Η μελέτη του από την ανακάλυψή του στον ασύλητο τάφο του Δερβενίου,όπου διατηρήθηκε παρά το υγρό έδαφος της Ελλάδος,έχει μακρά ιστορία.Ο πάπυρος σώθηκε επειδή απανθρακώθηκε.Το ε- ξαιρετικά εύθρυπτο εύρημα,τυλιγμένο σ’ έναν μικροσκοπικό σωλήνα 9,4 εκατ.,κατάφερε να ξεδι- πλώσει και να αποκολλήσει τα επάλληλα τρήματά του ο Αντον Φάκελμαν,συντηρητής της παπυρι- κής συλλογής της Βιέννης.
«Από τα 266 διασωθέντα σε διάφορα μεγέθη κομμάτια,τα 210 είναι ευανάγνωστα,τα υπόλοιπα είναι τόσο μικροσκοπικά που δεν μπορούμε να τα εντάξουμε πουθενά.Δυστυχώς ο Φάκελμαν κράτησε μόνο μία σειρά ως προς το σχήμα του παπύρου»,περιγράφει ο κ. Τσαντσάνογλου.
Τα κομμάτια στις γυάλινες πλάκες ανάκατα δημιουργούσαν ένα από τα πιο δύσκολα παζλ.«Αρχικά προσπαθήσαμε να διαβάσουμε το κείμενο από τον ίδιο τον πάπυρο.Ήταν αδύνατον.Είχαμε μαύρο πάνω σε μαύρο φόντο.Η λύση βρέθηκε με τη φωτογράφηση.Κόβαμε φωτογραφίες και συναρμολογούσαμε.Έ- τσι συγκροτήθηκαν 26 στήλες. Καμία στήλη δεν σώζεται ολόκληρη,ούτε το κάτω μέρος του παπύρου.Εί- χε καταστραφεί από την καύση του νεκρού στην αρχαία εποχή».
Κατά τη διάρκεια του μισού και πλέον αιώνα,εκτός από τις κλεψίτυπες δημοσιεύσεις,ο πάπυρος ά- νοιξε και ανοίγει διαρκώς κύκλους ερευνών σε πολλά επιστημονικά πεδία (αρχαιολογικό,φιλοσο- φικό,θεολογικό).
Ωστόσο,εκτός από την αγγλική έκδοση των Θ. Κουρεμένου,Γ. Μ. Παράσογλου,Κ. Τσαντσάνογλου (2006),η μελέτη του δεν έχει δημοσιευθεί ποτέ ολοκληρωμένη στα ελληνικά.
Μόνον είκοσι ελληνικά μνημεία
«Η Ελλάδα,η οποία πρόσφατα εξελέγη στο Εκτελεστικό Συμβούλιο της UNESCO,πρέπει να σπεύ- σει.Διαθέτει έναν αμύθητο μνημειακό πλούτο,ωστόσο μόνο είκοσι μνημεία της βρίσκονται στους τρεις διεθνείς καταλόγους της UNESCO,τη στιγμή που η Ιταλία έχει εντάξει περισσότερα από πε- νήντα»,επισημαίνει η πρόεδρος της Εθνικής Επιτροπής Καίτη Τζιτζικώστα.Στον κατάλογο των Μνη- μείων Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς από το 1986 έως σήμερα έχουν ενταχθεί δεκαεπτά ελληνικά μνημεία (μεμονωμένα ή αρχιτεκτονικά σύνολα),ενώ σε διαδικασία αξιολόγησης βρίσκεται και ο αρχαιολογικός χώρος των Φιλίππων.Στην «Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά» από τη χώρα μας έχουν εγγραφεί η «Μεσογειακή Δίαιτα»,η «Καλλιέργεια της μαστίχας της Χίου»,ενώ εντός του μήνα αναμένεται να εξεταστεί πρόταση για τη «Μαρμαροτεχνία της Τήνου».Ο «Πάπυρος του Δερβενίου» είναι το πρώτο ελληνικό στις «Μνήμες του Κόσμου».
Η τελετή για την παγκόσμια διάκριση του «Παπύρου του Δερβενίου» θα πραγματοποιηθεί στις 12 Δεκεμβρίου στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης.

ΓΙΩΤΑ ΜΥΡΤΣΙΩΤΗ   06.12.2015

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Τα σχόλια να σχετίζονται με την ανάρτηση και να είναι ευπρεπή.

Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.